Şaxmat
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62–64-b. — ziyouz.com
Şaxmat ŞAXMAT, şohmot (fors. şohmot — şoh öddi) — sport turi. Öyindan maqsad raqib şohini mot qiliş. Ikki xil (oq va qora) rangdagi 64 ta teng katakli taxta (sath)da ikki xil rangdagi 16 tadan dona (bittadan şoh va farzin, 2 tadan rux, fil va ot, 8 tadan piyoda)da öynaladi. Ş.da musobaqa paytida ma'lum sondagi yurişlar qilinişi uçun vaqt (dastlabki 40 ta yuriş uçun 2,5, 2 va 1,5 soat va h.k.) va öyin tugamasa qöşimça vaqt belgilanadi. Tezkor Ş.da öyinni tugatiş uçun aniq vaqt (30, 25, 15 va 5 min.dan) beriladi. Sirtqi Ş.da har bir yurişni amalga oşiriş uçun masofa va aloqa vositasi turiga qarab, kun yoki haftalar belgilanişi mumkin.
Ş.ning kelib çiqişi çaturanga öyiniga borib taqaladi. Arab xalifaligi davrida bu öyin «şatranj» nomi bilan ommaviylaşdi. Arablar Ş. yozuvini joriy etgani uçun Ş. öyinlari matniga oid qimmatli ma'lumotlar saqlanib qolgan. Abulfath Ahmad ibn Sijziy «Şatranj kitobi»da 819 yilda Xurosonda ötkazilgan birinçi Ş. musobaqasi va unda ğolib çiqqan örtaosiyolik maşhur şatranjçi Abu Bakr as-Suliy haqida yozgan. As-Suliy köplab Ş. voqealariga qahramon bölib kirgan Abulfaroj Laylojga ustozlik qilgan.
Ş. 11-asrdan boşlab Yevropada jadal rivojlandi. 15-asrda Ş. qoidalariga özgarişlar kiritildi. 1512 yilda Rimda Damianoning «Bu kitob şaxmat öynaşni örgatadi» töplami bosildi va u Yevropa tillariga tarjima qilindi. 1575 yilda Madridda Ispaniya va Italiya Ş.çilari örtasida uçraşuv ötkazildi. 17-asrda Joakkino Greko (Italiya), 18-asrda Danikan (Fransua Andre), Filidor (Fransiya), 19-asrda Govard Staunton (Angliya), Adolf Andersen, Iogannes Sukertort (Germaniya), Pol Morfi, Lui Paulsen (AQŞ), Ignats Koliş, Vilgelm Steynits (Avstriya— Vengriya), Aleksandr Petrov, Mixail Çigorin (Rossiya) kabi Ş. ustalari bu öyinning rivojiga katta hissa qöşişdi. 1851 yilda Londonda 1-xalqaro musobaqa uyuştirildi. Unda Andersen ğalaba qozondi. 1886 yildan şaxsiy jahon çempionati ötkazilişi Ş.ni yanada ommalaştirdi. 1924 yilda Xalqaro şaxmat federatsiyasi (FIDE) tuzildi. 1987 yilda tuzilgan Grossmeysterlar assotsiatsiyasi (keyin Jahon şaxmat kengaşi, deb nomlandi) mustaqil ravişda Ş. böyiça bir qança musobaqa, jahon kubogi va çempionati taşkil etdi. 2000 yilda Vladimir Kramnik va Garri Kasparov örtasida ötkazilgan musobaqada Kramnik ğalaba qozondi va jahon çempioni, deb e'lon qilindi. FIDE Ş.dagi bölinişga barham beriş maqsadida mutlaq jahon çempionini aniqlaş uçun birlaştiruvçi musobaqa belgiladi.
Özbekiston zaminida Ş. çuqur ildiz otganini tasdiqlovçi manbalar mavjud. 1972 yilda Dalvarzintepa (Surxondaryo) da olib borilgan arxeologik qazilmalar vaqtida Kuşon davri (1— 2-asrlar)ga oid Ş. donalari, 1977 yilda Afrosiyob (Samarqand)da ötkazilgan tadqiqotlar çoğida 7—8-asrlarga taalluqli 7 ta Ş. donasi topilgan. 9-asrda yaşagan arab olimi va şatranjçisi alAdliyning yozişiça, şatranjdagi inson tafakkurini çeklagan şaşxoldagi xollarning tuşişiga qarab yuriş (şaşxol) ning bekor qilinişi va bu öyinning rivojlanişida Örta Osiyo xalqlari muhim rol öynagan. Abu Rayhon Beruniyning «Hindiston», Abdurazzoq Samarqandiyning «Matlai sa'dayn va majmai bahrayn», Alişer Navoiyning «Majolis unnafois», «Lison uttayr», Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma» va boşqalar tarixiy asarlarda Ş. (şatranj)ga oid qimmatli ma'lumotlar bor. Amir Temur davrida quçli şatranjçilar Samarqandda töplanişgan. Tabrizlik Ali aşŞatranjiy (Oloviddin at-Tabriziy) Samarqandda ötkazilgan musobaqalarda ğolib çiqqan. Şatranj haqida kitob yozib, unga özining va 14-asrgaça Örta Osiyoda yaşagan köplab oliya (grossmeyster)larning mansubalarini kiritgan. U sohibqironning özi bilan ham şatranj öynab turgan.
20-asrning 20-y.laridan Özbekistonda Ş.ning zamonaviy qoidalari keng tarğib etilişi bu sport turining rivojlanişiga turtki berdi. Toşkent, Samarqand, Köqon va boşqalar şaharlarda Ş. tögaraklari oçildi. Azmiddin Xöjayev, Sergey Freyman, Pölat Saidxonov, Zokir Xöjayev kabilar Ş.ni tarğib etişda jonkuyarlik körsatişdi. 1930 yildan erkaklar, 1935 yildan ayollar örtasida Özbekiston çempionatlari ötkazila boşlagan (Aleksandr Gruşevskiy va Larisa Pinçuk eng köp — 8 martadan çempion bölişgan). Turli davrlarda Fyodor Duz-Xotimirskiy, Salo Flor, Tigran Petrosyan, Paul Keres, Aleksandr Kotov, Mark Taymanov, Viktor Korçnoy, Anatoliy Karpov kabi taniqli grossmeysterlarning Özbekistonga kelib, ma'ruzalar öqişi, bir yöla öyin (seans)lar ötkazişi, musobaqalarda qatnaşişi mamlakatimiz Ş.i rivojiga samarali ta'sir etdi. 20-asrning 50-y. laridan boşlab Mamajon Muhitdinov, Uluğbek Elbekov, Sergey Pinçuk, Roman Kim, Alla Mkrtiçan kabi Ş. jonkuyarlarining yangi avlodi voyaga yetdi. Respublika şaxmatşaşka klubi foydalanişga topşirildi, turli toifadagi musobaqalar ötkazila boşlandi, gaz.jur.larda Ş. ruknlari, Özbekiston televideniyesida Ş. körsatuvi oçildi, Ş.ga oid kitoblarni naşr etiş yölga qöyildi. Isaak Birbrager, Yefim Ruxlis kabi Ş. kompozitorlari turli tanlovlarda ğolib çiqişdi. Georgiy Borisenkoga sirtqi Ş. böyiça xalqaro grossmeyster unvoni berildi. Georgiy A'zamov esa Özbekistondan yetişib çiqqan 1-xalqaro grossmeyster böldi (1984).
20-asrning 90-y.laridan Özbekiston Ş.ida yuksaliş boşlandi. Erkaklar terma jamoasi jahon Ş. olimpiadasida 2-örinni egalladi (1992), Osiyo çempionatida ğalaba qozondi (1999). Ibrohim Hamroqulov ösmirlar örtasida jahon birinçiligida ğolib çiqdi (1998). Rustam Qosimjonov Osiyoning birinçi (1998), jahonning 17-çempioni (2004) böldi.
FIDE tasnifi böyiça jahon çempionlari
V. Steynits 1886 — 1894
E. Lasker 1894 — 1921
X.R. Kapablanka 1921 1927
A. Alyoxin 1927 — 1935, 1937 — 1944
M. Eyve 1935 1937
M. Botvinnik — 1948 — 1957, 1958 —
1960, 1961 1963 V. Smislov — 1957 — 1958 M. Tal 1960 1961
T. Petrosyan — 1963 — 1969
B. Spasskiy — 1969 — 1972
R. Fişer 1972 1975
A. Karpov 1975 1985, 1993 1999
G. Kasparov — 1985 — 1993
A. Xalifman — 1999 — 2001
V. Anand — 2001 — 2002
R. Ponomaryov — 2002 — 2004
R. Qosimjonov — 2004 yildan
Nufuzli musobaqalarda yuqori natijalar körsatgani uçun FIDE quyidagi Ş.çilarimizga xalqaro grossmeyster unvonini berdi: Valeriy Loginov, Aleksandr Nenaşev, Grigoriy Serper, Sergey Zagrebelniy, Saydali Yöldoşev, Aleksey Barsov, Mixail Saltayev, Rustam Qosimjonov, Rena Mamedova, Şuhrat Safin, Marat Jumayev, Dmitriy Qayumov, Timur Gareyev (1992 — 2004). Bir neça Ş.çi va murabbiylar Özbekiston Respublikasining faxriy unvoni va orden-medallari bilan mukofotlanişdi. Mamlakatda bolalar va yoşlar örtasida ham Ş.ni rivojlantirişga katta e'tibor berilyapti. Ş. «Umid nihollari», «Barkamol avlod», universiada musobaqalari dasturiga kiritilgan. Özbekistonlik yoş Ş.çilar bolalarösmirlar örtasida ötkazilayotgan xalqaro musobaqalarda sovrinli örinlarni egallab kelişyapti. Hoz. vaqtda Toşkent va viloyatlardagi Ş.ga ixtisoslaşgan bolalarösmirlar sport maktablari, Ş. klublari va tögaraklarida 268 murabbiy faoliyat körsatyapti. Mamlakatimizda 7984 kişi (2320 nafari xotin-qizlar) Ş. bilan bevosita şuğullanişadi, ulardan 3220 nafari Ş. razryad va unvonlariga ega (2003).
Ad. .Muhitdinov M., Özbekistonda şaxmatçilik, T., 1961; Muhitdinov M., Şaxmat — koni hikmat, T., 1994.
Asror Möminov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАХМАТ, шоҳмот (форс. шоҳмот — шоҳ ўдди) — спорт тури. Ўйиндан мақсад рақиб шоҳини мот қилиш. Икки хил (оқ ва қора) рангдаги 64 та тенг катакли тахта (сатҳ)да икки хил рангдаги 16 тадан дона (биттадан шоҳ ва фарзин, 2 тадан рух, фил ва от, 8 тадан пиёда)да ўйналади. Ш.да мусобақа пайтида маълум сондаги юришлар қилиниши учун вақт (дастлабки 40 та юриш учун 2,5, 2 ва 1,5 соат ва ҳ.к.) ва ўйин тугамаса қўшимча вақт белгиланади. Тезкор Ш.да ўйинни тугатиш учун аниқ вақт (30, 25, 15 ва 5 мин.дан) берилади. Сиртқи Ш.да ҳар бир юришни амалга ошириш учун масофа ва алоқа воситаси турига қараб, кун ёки ҳафталар белгиланиши мумкин.
Ш.нинг келиб чиқиши чатуранга ўйинига бориб тақалади. Араб халифалиги даврида бу ўйин «шатранж» номи билан оммавийлашди. Араблар Ш. ёзувини жорий этгани учун Ш. ўйинлари матнига оид қимматли маълумотлар сақланиб қолган. Абулфатҳ Аҳмад ибн Сижзий «Шатранж китоби»да 819 йилда Хуросонда ўтказилган биринчи Ш. мусобақаси ва унда ғолиб чиққан ўртаосиёлик машҳур шатранжчи Абу Бакр ас-Сулий ҳақида ёзган. Ас-Сулий кўплаб Ш. воқеаларига қаҳрамон бўлиб кирган Абулфарож Лайложга устозлик қилган.
Ш. 11-асрдан бошлаб Европада жадал ривожланди. 15-асрда Ш. қоидаларига ўзгаришлар киритилди. 1512 йилда Римда Дамианонинг «Бу китоб шахмат ўйнашни ўргатади» тўплами босилди ва у Европа тилларига таржима қилинди. 1575 йилда Мадридда Испания ва Италия Ш.чилари ўртасида учрашув ўтказилди. 17-асрда Жоаккино Греко (Италия), 18-асрда Даникан (Франсуа Андре), Филидор (Франция), 19-асрда Говард Стаунтон (Англия), Адольф Андерсен, Иоганнес Цукерторт (Германия), Пол Морфи, Луи Паульсен (АҚШ), Игнац Колиш, Вильгельм Стейниц (Австрия— Венгрия), Александр Петров, Михаил Чигорин (Россия) каби Ш. усталари бу ўйиннинг ривожига катта ҳисса қўшишди. 1851 йилда Лондонда 1-халқаро мусобақа уюштирилди. Унда Андерсен ғалаба қозонди. 1886 йилдан шахсий жаҳон чемпионати ўтказилиши Ш.ни янада оммалаштирди. 1924 йилда Халқаро шахмат федерацияси (ФИДЕ) тузилди. 1987 йилда тузилган Гроссмейстерлар ассоциацияси (кейин Жаҳон шахмат кенгаши, деб номланди) мустақил равишда Ш. бўйича бир қанча мусобақа, жаҳон кубоги ва чемпионати ташкил этди. 2000 йилда Владимир Крамник ва Гарри Каспаров ўртасида ўтказилган мусобақада Крамник ғалаба қозонди ва жаҳон чемпиони, деб эълон қилинди. ФИДЕ Ш.даги бўлинишга барҳам бериш мақсадида мутлақ жаҳон чемпионини аниқлаш учун бирлаштирувчи мусобақа белгилади.
Ўзбекистон заминида Ш. чуқур илдиз отганини тасдиқловчи манбалар мавжуд. 1972 йилда Далварзинтепа (Сурхондарё) да олиб борилган археологик қазилмалар вақтида Кушон даври (1— 2-асрлар)га оид Ш. доналари, 1977 йилда Афросиёб (Самарқанд)да ўтказилган тадқиқотлар чоғида 7—8-асрларга тааллуқли 7 та Ш. донаси топилган. 9-асрда яшаган араб олими ва шатранжчиси алАдлийнинг ёзишича, шатранждаги инсон тафаккурини чеклаган шашхолдаги холларнинг тушишига қараб юриш (шашхол) нинг бекор қилиниши ва бу ўйиннинг ривожланишида Ўрта Осиё халқлари муҳим роль ўйнаган. Абу Райҳон Берунийнинг «Ҳиндистон», Абдураззоқ Самарқандийнинг «Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн», Алишер Навоийнинг «Мажолис уннафоис», «Лисон уттайр», Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг «Бобурнома» ва бошқалар тарихий асарларда Ш. (шатранж)га оид қимматли маълумотлар бор. Амир Темур даврида қучли шатранжчилар Самарқандда тўпланишган. Табризлик Али ашШатранжий (Оловиддин ат-Табризий) Самарқандда ўтказилган мусобақаларда ғолиб чиққан. Шатранж ҳақида китоб ёзиб, унга ўзининг ва 14-асргача Ўрта Осиёда яшаган кўплаб олия (гроссмейстер)ларнинг мансубаларини киритган. У соҳибқироннинг ўзи билан ҳам шатранж ўйнаб турган.
20-асрнинг 20-й.ларидан Ўзбекистонда Ш.нинг замонавий қоидалари кенг тарғиб этилиши бу спорт турининг ривожланишига туртки берди. Тошкент, Самарқанд, Кўқон ва бошқалар шаҳарларда Ш. тўгараклари очилди. Азмиддин Хўжаев, Сергей Фрейман, Пўлат Саидхонов, Зокир Хўжаев кабилар Ш.ни тарғиб этишда жонкуярлик кўрсатишди. 1930 йилдан эркаклар, 1935 йилдан аёллар ўртасида Ўзбекистон чемпионатлари ўтказила бошлаган (Александр Грушевский ва Лариса Пинчук энг кўп — 8 мартадан чемпион бўлишган). Турли даврларда Фёдор Дуз-Хотимирский, Сало Флор, Тигран Петросян, Пауль Керес, Александр Котов, Марк Тайманов, Виктор Корчной, Анатолий Карпов каби таниқли гроссмейстерларнинг Ўзбекистонга келиб, маърузалар ўқиши, бир йўла ўйин (сеанс)лар ўтказиши, мусобақаларда қатнашиши мамлакатимиз Ш.и ривожига самарали таъсир этди. 20-асрнинг 50-й. ларидан бошлаб Мамажон Муҳитдинов, Улуғбек Элбеков, Сергей Пинчук, Роман Ким, Алла Мкртичан каби Ш. жонкуярларининг янги авлоди вояга етди. Республика шахматшашка клуби фойдаланишга топширилди, турли тоифадаги мусобақалар ўтказила бошланди, газ.жур.ларда Ш. рукнлари, Ўзбекистон телевидениесида Ш. кўрсатуви очилди, Ш.га оид китобларни нашр этиш йўлга қўйилди. Исаак Бирбрагер, Ефим Рухлис каби Ш. композиторлари турли танловларда ғолиб чиқишди. Георгий Борисенкога сиртқи Ш. бўйича халқаро гроссмейстер унвони берилди. Георгий Аъзамов эса Ўзбекистондан етишиб чиққан 1-халқаро гроссмейстер бўлди (1984).
20-асрнинг 90-й.ларидан Ўзбекистон Ш.ида юксалиш бошланди. Эркаклар терма жамоаси жаҳон Ш. олимпиадасида 2-ўринни эгаллади (1992), Осиё чемпионатида ғалаба қозонди (1999). Иброҳим Ҳамроқулов ўсмирлар ўртасида жаҳон биринчилигида ғолиб чиқди (1998). Рустам Қосимжонов Осиёнинг биринчи (1998), жаҳоннинг 17-чемпиони (2004) бўлди.
ФИДЕ таснифи бўйича жаҳон чемпионлари
В. Стейниц 1886 — 1894
Э. Ласкер 1894 — 1921
Х.Р. Капабланка 1921 1927
А. Алёхин 1927 — 1935, 1937 — 1944
М. Эйве 1935 1937
М. Ботвинник — 1948 — 1957, 1958 —
1960, 1961 1963 В. Смислов — 1957 — 1958 М. Таль 1960 1961
Т. Петросян — 1963 — 1969
Б. Спасский — 1969 — 1972
Р. Фишер 1972 1975
А. Карпов 1975 1985, 1993 1999
Г. Каспаров — 1985 — 1993
А. Халифман — 1999 — 2001
В. Ананд — 2001 — 2002
Р. Пономарёв — 2002 — 2004
Р. Қосимжонов — 2004 йилдан
Нуфузли мусобақаларда юқори натижалар кўрсатгани учун ФИДЕ қуйидаги Ш.чиларимизга халқаро гроссмейстер унвонини берди: Валерий Логинов, Александр Ненашев, Григорий Серпер, Сергей Загребельний, Сайдали Йўлдошев, Алексей Барсов, Михаил Салтаев, Рустам Қосимжонов, Рена Мамедова, Шуҳрат Сафин, Марат Жумаев, Дмитрий Қаюмов, Тимур Гареев (1992 — 2004). Бир неча Ш.чи ва мураббийлар Ўзбекистон Республикасининг фахрий унвони ва орден-медаллари билан мукофотланишди. Мамлакатда болалар ва ёшлар ўртасида ҳам Ш.ни ривожлантиришга катта эътибор бериляпти. Ш. «Умид ниҳоллари», «Баркамол авлод», универсиада мусобақалари дастурига киритилган. Ўзбекистонлик ёш Ш.чилар болаларўсмирлар ўртасида ўтказилаётган халқаро мусобақаларда совринли ўринларни эгаллаб келишяпти. Ҳоз. вақтда Тошкент ва вилоятлардаги Ш.га ихтисослашган болаларўсмирлар спорт мактаблари, Ш. клублари ва тўгаракларида 268 мураббий фаолият кўрсатяпти. Мамлакатимизда 7984 киши (2320 нафари хотин-қизлар) Ш. билан бевосита шуғулланишади, улардан 3220 нафари Ш. разряд ва унвонларига эга (2003).
Ад. .Муҳитдинов М., Ўзбекистонда шахматчилик, Т., 1961; Муҳитдинов М., Шахмат — кони ҳикмат, Т., 1994.
Асрор Мўминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.