Şaxs
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64–65-b. — ziyouz.com
Şaxs — alohida individ, mohiyatan yaxlit ijtimoiyaxloqiy olam. U özida inson mohiyatini, uning mavjudot sifatidagi qadriyatini mujassam etadi. Ş. ijtimoiygumanitar fanlarda öz yönalişi, tadqiqot obyekti va maqsadi nuqtai nazaridan turliça talqin etiladi. U öta murakkab, ziddiyatli, qarama-qarşi, özini özi inkor etadigan mavjudot sifatida, biologik, fiziologik, ijtimoiy, ma'naviy, ruhiy, axloqiy va estetik aqlidrok, tafakkur obyekti sifatida, hatto, falsafiy va mantiqiy, yaşaş huquqi va hayot mantiği jihatidan tadqiqot manbaiga aylanişi mumkin.
Ş.ning şakllaniş omillari köp va xilmaxiddir. Mas, genetik (nasliy), biologiktabiiy, madaniy, ijtimoiy hayot tajribasi, öz turdoşlari bilan munosabatlar va boşqalar Ş.ning genetik jihati uning nasliy asosi, ajdodlaridan yetib kelgan fizionomiya, fe'latvor bilan, biofiziologik jihati esa yaşaş uçun quvvat oliş, ovqatlaniş, jinsiy aloqaga kirişiş va nasl qoldiriş singari individual ehtiyoj bilan belgilanadi.
Ş., mohiyatiga köra, madaniylaşgan, ong, aql orqali faoliyatini boşqariş imkoniyatiga ega bölgan, ijtimoiytarixiy an'ana, turmuş tarzi va tajribaga asoslangan muayyan avlodlar vakili. Ş. fenomeni inson olamining butun murakkabliklarini özida mujassam etadi. Uni har tomonlama örganiş maqsadida turli davrlarda tadqiqot olib borilgan. Ayniqsa, şarqda u yuksak axloqiyma'naviy meyorlar orqali tuşunilgan va oliy xilqat, bebaho qadriyat deb hisoblangan. Inson Ş. sifatida komillikka intiladi, hayot mazmunini boyitadi, şu asosda kişilik jamiyatining gözal va farovon bölişiga ehtiyoj sezadi.
Ş.ning hayot tarzi bevosita jamiyat hayotiga daxldor va hayot ne'matlaridan töla foydalanişga haqli. Ş. tuşunçasi inson tuşunçasining yuksak körinişi, oliy maqomidir. Har qanday odam tabiiy mavjudligi, yaşaş huquqi va hayot qadriyatiga ega bölgan jonzotdir. Biroq u hamma vaqt ham tölaqonli Ş. bölib yetilmasligi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАХС — алоҳида индивид, моҳиятан яхлит ижтимоийахлоқий олам. У ўзида инсон моҳиятини, унинг мавжудот сифатидаги қадриятини мужассам этади. Ш. ижтимоийгуманитар фанларда ўз йўналиши, тадқиқот объекти ва мақсади нуқтаи назаридан турлича талқин этилади. У ўта мураккаб, зиддиятли, қарама-қарши, ўзини ўзи инкор этадиган мавжудот сифатида, биологик, физиологик, ижтимоий, маънавий, руҳий, ахлоқий ва эстетик ақлидрок, тафаккур объекти сифатида, ҳатто, фалсафий ва мантиқий, яшаш ҳуқуқи ва ҳаёт мантиғи жиҳатидан тадқиқот манбаига айланиши мумкин.
Ш.нинг шаклланиш омиллари кўп ва хилмахиддир. Мас, генетик (наслий), биологиктабиий, маданий, ижтимоий ҳаёт тажрибаси, ўз турдошлари билан муносабатлар ва бошқалар Ш.нинг генетик жиҳати унинг наслий асоси, аждодларидан етиб келган физиономия, феълатвор билан, биофизиологик жиҳати эса яшаш учун қувват олиш, овқатланиш, жинсий алоқага киришиш ва насл қолдириш сингари индивидуал эҳтиёж билан белгиланади.
Ш., моҳиятига кўра, маданийлашган, онг, ақл орқали фаолиятини бошқариш имкониятига эга бўлган, ижтимоийтарихий анъана, турмуш тарзи ва тажрибага асосланган муайян авлодлар вакили. Ш. феномени инсон оламининг бутун мураккабликларини ўзида мужассам этади. Уни ҳар томонлама ўрганиш мақсадида турли даврларда тадқиқот олиб борилган. Айниқса, шарқда у юксак ахлоқиймаънавий меъёрлар орқали тушунилган ва олий хилқат, бебаҳо қадрият деб ҳисобланган. Инсон Ш. сифатида комилликка интилади, ҳаёт мазмунини бойитади, шу асосда кишилик жамиятининг гўзал ва фаровон бўлишига эҳтиёж сезади.
Ш.нинг ҳаёт тарзи бевосита жамият ҳаётига дахлдор ва ҳаёт неъматларидан тўла фойдаланишга ҳақли. Ш. тушунчаси инсон тушунчасининг юксак кўриниши, олий мақомидир. Ҳар қандай одам табиий мавжудлиги, яшаш ҳуқуқи ва ҳаёт қадриятига эга бўлган жонзотдир. Бироқ у ҳамма вақт ҳам тўлақонли Ш. бўлиб етилмаслиги мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.