Şaxs
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65-b. — ziyouz.com
Şaxs (til şu nosl ikda) — iş-harakatning sözlovçi nuqtai nazaridan uning bajaruvçisiga aloqadorligini ifodalovçi, özaro qarama-qarşi şakllar tizimidan iborat grammatik kategoriya, morfologik körsatkiç. Ş. şakllari iş-harakatning sözlovçiga (1-Ş.), tinglovçiga (2-Ş.) va suhbatda iştirok etmovçi özga şaxsga (3-Ş.) qaraşliligini biddiradi. Harakat obyektining Ş.i köp tillarda, jumladan, turkiy tillarda asosan fe'l orqali ifodalanadi. Mas, özbek tilida — kördim, körganman — 1-Ş.; körding, körgansan — 2-Ş.; kördi, körgan — 3-Ş. şakllaridir; dan (dat) va malayalam tillarida har uçala Ş. uçun bir xil fe'l körsatkiçi qöllanadi — u yoki bu Ş. matnda anglaşiladi.
1 va 2-Ş. şakllari Z-Ş.ga ikki belgi böyiça qarama-qarşi qöyiladi: a) ular hamişa Ş. ma'nosiga ega böladi; b) uşbu Ş.larda nutq jarayoni (suhbat) iştirokçilarigina iş-harakatning bajaruvçisi hisoblanadilar; 3-Ş. esa: a) şaxs yoki predmet ma'nosiga ega böla oladi, 2) iş-harakatning uşbu Ş. orqali ifodalangan bajaruvçisi suhbat iştirokçisi hisoblanmaydi.
Ş. kategoriyasi fe'lning boşqa kategoriyalari (mayl, zamon, nisbat kabilar) bilan paradigmatik va funksional munosabatlar orqali boğlanadi. Ayniqsa, Ş. kategoriyasining son kategoriyasisiz tasavvur etib bölmaydi. Şuning uçun ularni birgalikda nomlab, şaxsson kategoriyasi, uşbu ma'noni ifodalovçi şakl (körsatkiç)lar esa şaxsson qöşimçalari deb ham ataladi.
Ş. tuşunçasi muayyan leksemalar bilan kişilik olmoşlari tizimida, maxsus affiksal morfemalar (egalik qöşimçalari) yordamida otlarda ham ifodalanişi mumkin. Bunda kişilik olmoşlari (men, sen, u; biz, siz, ular) bajaruvçi Ş. larni, egalik qöşimçalari esa (kitobim kitobing. kitobi) biror narsa — buyumning uç Ş.dan qaysi biriga qaraşli ekanini bildiradi.
Ad.: Özbek tili grammatikasi, 1-j., Morfologiya, T., 1975; Hozirgi özbek adabiy tili, 1-qism, T., 1980.
Azim Hojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАХС (тил шу носл икда) — иш-ҳаракатнинг сўзловчи нуқтаи назаридан унинг бажарувчисига алоқадорлигини ифодаловчи, ўзаро қарама-қарши шакллар тизимидан иборат грамматик категория, морфологик кўрсаткич. Ш. шакллари иш-ҳаракатнинг сўзловчига (1-Ш.), тингловчига (2-Ш.) ва суҳбатда иштирок этмовчи ўзга шахсга (3-Ш.) қарашлилигини биддиради. Ҳаракат объектининг Ш.и кўп тилларда, жумладан, туркий тилларда асосан феъл орқали ифодаланади. Мас, ўзбек тилида — кўрдим, кўрганман — 1-Ш.; кўрдинг, кўргансан — 2-Ш.; кўрди, кўрган — 3-Ш. шаклларидир; дан (дат) ва малаялам тилларида ҳар учала Ш. учун бир хил феъл кўрсаткичи қўлланади — у ёки бу Ш. матнда англашилади.
1 ва 2-Ш. шакллари З-Ш.га икки белги бўйича қарама-қарши қўйилади: а) улар ҳамиша Ш. маъносига эга бўлади; б) ушбу Ш.ларда нутқ жараёни (суҳбат) иштирокчиларигина иш-ҳаракатнинг бажарувчиси ҳисобланадилар; 3-Ш. эса: а) шахс ёки предмет маъносига эга бўла олади, 2) иш-ҳаракатнинг ушбу Ш. орқали ифодаланган бажарувчиси суҳбат иштирокчиси ҳисобланмайди.
Ш. категорияси феълнинг бошқа категориялари (майл, замон, нисбат кабилар) билан парадигматик ва функционал муносабатлар орқали боғланади. Айниқса, Ш. категориясининг сон категориясисиз тасаввур этиб бўлмайди. Шунинг учун уларни биргаликда номлаб, шахссон категорияси, ушбу маънони ифодаловчи шакл (кўрсаткич)лар эса шахссон қўшимчалари деб ҳам аталади.
Ш. тушунчаси муайян лексемалар билан кишилик олмошлари тизимида, махсус аффиксал морфемалар (эгалик қўшимчалари) ёрдамида отларда ҳам ифодаланиши мумкин. Бунда кишилик олмошлари (мен, сен, у; биз, сиз, улар) бажарувчи Ш. ларни, эгалик қўшимчалари эса (китобим китобинг. китоби) бирор нарса — буюмнинг уч Ш.дан қайси бирига қарашли эканини билдиради.
Ад.: Ўзбек тили грамматикаси, 1-ж., Морфология, Т., 1975; Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1-қисм, Т., 1980.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.