Şaxsiy
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 67–68-b. — ziyouz.com
Şaxsiy Ş A X S I Y - N O M U L K I Y HUQUQLAR — şaxsdan ajratib, begonalaştirib bölmaydigan, mulkiy xarakterda bölmagan huquqlar. Odatda, Ş.n.h.ni fuqarolik huquqining boşqa obyektlari singari tovarlarning umumiy ekvivalenti hisoblangan pulga (muayyan summadagi pulga) almaştirib, tenglaştirib bölmaydi. Ş.n.h.ga şaxsning hayoti va soğliği, şa'ni va qadrqimmati, şaxsiy daxlsizligi, xususiy va oilaviy siri, nomga, tasvirga bölgan huquqi, mualliflik huquqi kabilar kiradi. Özbekiston Respublikasining FKga köra, Ş.n.h. yoki qonunga muvofiq fuqaroga tegişli bölgan boşqa nomoddiy ne'matlar tortib olinmaydi va özga usul bilan boşqa şaxsga berilmaydi. Vafot etgan kişiga tegişli bölgan Ş.n.h. va boşqa nomoddiy ne'matlar qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda boşqa şaxslar, şu jumladan, huquq egasining vorislari tomonidan amalga oşirilişi va himoya etilişi mumkin (98-modda).
Amaldagi qonunçilikka köra, fuqaro yoki taşkilot şa'niga doğ tuşiradigan va qadrqimmatini, işçanlik obrösini pastga uradigan ma'lumotlar yuzasidan, başarti bunday ma'lumotlarni tarqatgan şaxs ularning haqiqatga töğri kelişini isbot qila olmasa, sud orqali raddiya talab qilişga haqlidir. Qonun şaxsiy huquqlarni himoya qilişda şaxsning jamiyatda öz mehnati bilan tutgan örni, topgan obrösini nazarda tutadi. Fuqarolik qonunçiligida bunday qoidalarning bölişi şaxslarning huquqlari yana ham kengroq himoya qilinişiga alohida e'tibor berilganligini bildiradi.
Fuqaroning şa'ni, qadrqimmati yoki işçanlik obrösiga putur yetkazuvçi ma'lumotlar qaysi ommaviy axborot vositalarida tarqatilgan bölsa, ayni şu ommaviy axborot vositalarida raddiya berilişi lozim. Bunday ma'lumotlar taşkilotdan olingan hujjatda uçrasa, bunday hujjat almaştirilişi yoki çaqirib olinişi kerak. Boşqa hollarda raddiya beriş tartibi sud tomonidan belgilanadi. Başarti, sudning hal qiluv qarori bajarilmasa, sud qoidabuzarga qonun hujjatlarida belgilangan miqdorda va tartibda undiriladigan jarima solişga haqlidir. Özining şa'ni, qadrqimmati yoki işçanlik obrösiga putur yetkazuvçi ma'lumotlar tarqatilgan fuqaro bunday ma'lumotlar rad etilişi bilan bir qatorda ularni tarqatiş oqibatida yetkazilgan zararlar va ma'naviy ziyonning örnini qoplaşni talab qilişga haqlidir.
Mirodil Baratov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Ш А Х С И Й - Н О М У Л К И Й ҲУҚУҚЛАР — шахсдан ажратиб, бегоналаштириб бўлмайдиган, мулкий характерда бўлмаган ҳуқуқлар. Одатда, Ш.н.ҳ.ни фуқаролик ҳуқуқининг бошқа объектлари сингари товарларнинг умумий эквиваленти ҳисобланган пулга (муайян суммадаги пулга) алмаштириб, тенглаштириб бўлмайди. Ш.н.ҳ.га шахснинг ҳаёти ва соғлиғи, шаъни ва қадрқиммати, шахсий дахлсизлиги, хусусий ва оилавий сири, номга, тасвирга бўлган ҳуқуқи, муаллифлик ҳуқуқи кабилар киради. Ўзбекистон Республикасининг ФКга кўра, Ш.н.ҳ. ёки қонунга мувофиқ фуқарога тегишли бўлган бошқа номоддий неъматлар тортиб олинмайди ва ўзга усул билан бошқа шахсга берилмайди. Вафот этган кишига тегишли бўлган Ш.н.ҳ. ва бошқа номоддий неъматлар қонунда назарда тутилган ҳолларда ва тартибда бошқа шахслар, шу жумладан, ҳуқуқ эгасининг ворислари томонидан амалга оширилиши ва ҳимоя этилиши мумкин (98-модда).
Амалдаги қонунчиликка кўра, фуқаро ёки ташкилот шаънига доғ туширадиган ва қадрқимматини, ишчанлик обрўсини пастга урадиган маълумотлар юзасидан, башарти бундай маълумотларни тарқатган шахс уларнинг ҳақиқатга тўғри келишини исбот қила олмаса, суд орқали раддия талаб қилишга ҳақлидир. Қонун шахсий ҳуқуқларни ҳимоя қилишда шахснинг жамиятда ўз меҳнати билан тутган ўрни, топган обрўсини назарда тутади. Фуқаролик қонунчилигида бундай қоидаларнинг бўлиши шахсларнинг ҳуқуқлари яна ҳам кенгроқ ҳимоя қилинишига алоҳида эътибор берилганлигини билдиради.
Фуқаронинг шаъни, қадрқиммати ёки ишчанлик обрўсига путур етказувчи маълумотлар қайси оммавий ахборот воситаларида тарқатилган бўлса, айни шу оммавий ахборот воситаларида раддия берилиши лозим. Бундай маълумотлар ташкилотдан олинган ҳужжатда учраса, бундай ҳужжат алмаштирилиши ёки чақириб олиниши керак. Бошқа ҳолларда раддия бериш тартиби суд томонидан белгиланади. Башарти, суднинг ҳал қилув қарори бажарилмаса, суд қоидабузарга қонун ҳужжатларида белгиланган миқдорда ва тартибда ундириладиган жарима солишга ҳақлидир. Ўзининг шаъни, қадрқиммати ёки ишчанлик обрўсига путур етказувчи маълумотлар тарқатилган фуқаро бундай маълумотлар рад этилиши билан бир қаторда уларни тарқатиш оқибатида етказилган зарарлар ва маънавий зиённинг ўрнини қоплашни талаб қилишга ҳақлидир.
Миродил Баратов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.