Şaxsning huquqiy holati

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68-b. — ziyouz.com

Şaxsning huquqiy holati (ÖzRda) — şaxsning jamiyat, davlat va boşqalar şaxslar bilan böladigan özaro munosabatlardagi real ahvolini körsatuvçi holati. U şaxsning yuridik jihatdan mustahkamlab qöyilgan va jamiyatda tutgan örnini belgilaydigan huquqlari, erkinliklari, majburiyatlari yiğindisidir. Ş.h.h. Konstitutsiya va unga muvofiq çiqarilgan boşqa qonun hujjatlarida mustahkamlanadi. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 2bölimi inson va fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va burçlariga bağişlangan. Özbekistonda Ş.h.h. Birlaşgan Millatlar Taşkilotining Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasita töla mos keladi. Ş.h.h.ni örnatuvçi huquqiy normalar: huquqiy layoqat, asosiy huquq va majburiyatlar; qonuniy manfaatlar; fuqarolik; yuridik javobgarlik; huquqiy tamoyillar; umumiy xarakterdagi huquqiy munosabatlarni öz içiga oladi. Ş.h.h. asosini konstitutsiyaviy huquq va majburiyatlar taşkil etadi. Ş.h.h. quyidagi turlarga ajratiladi: fuqaroning umumiy yoki konstitutsiyaviy huquqiy holati; şaxsning maxsus huquqiy holati, fuqarolarning alohida kategoriyalari huquqiy holati; jismoniy va yuridik şaxslar huquqiy holati; çet el fuqarolari, fuqaroligi bölmagan şaxslar yoki ikki fuqarolikka ega şaxslar hamda qoçqinlarning huquqiy holati; xorijiy mamlakatlarda yaşayotgan Özbekiston fuqarolari huquqiy holati; tarmoqqa oid, ya'ni fuqarolikhuquqiy, ma'muriyhuquqiy Ş.h.h.; kasbi va mansabiga boğliq holda (vazir, deputat va şahrik.larning) şaxslarning huquqiy holati; alohida şaroitlarda, alohida hududlarda (Orol böyi, baland toğ şaroitida, zararli obyektlarda) işlayotgan şaxslarning huquqiy holati.

Şaxsning umumiy huquqiy holati — bu insonning muayyan davlat fuqarosi va jamiyatning a'zosi sifatidagi huquqiy holatidir. Umumiy huquqiy holat Konstitutsiya bilan belgilanadi va barça uçun bir xil va yagona hisoblanib, u nisbatan barqaror va umumiy şaklda amal qiladi. Şaxsning umumiy huquqiy holatining mazmuni asosini Konstitutsiyada hammaga va har bir kişiga berilgan va kafolatlangan huquq va majburiyatlar taşkil etadi. Şaxsning umumiy huquqiy holati huquqiy holatning boşqa turlari uçun asos va poydevor bölib xizmat qiladi.

Şaxsning maxsus huquqiy holati — fuqarolarning alohida kategoriyalari (qatlamlari) huquqiy holati xususiyatlarini özida ifodalaydi (talabalar, harbiylar, nafaqaxörlar, öqituvçilar, nogironlar, uruş qatnaşçilari va şahrik.). Maxsus huquqiy holat egalari umumiy konstitutsiyaviy huquqiy holatga asoslangan holda, qöşimça huquq va majburiyatlarga, imtiyoz va xususiyatlarga ega böladi.

Şaxsning individual huquqiy holati — alohida bir şaxsning mavjud jihatlari (yoşi, jinsi, oilaviy ahvoli, xizmat vazifasi va şahrik.)ni belgilaydi va u har bir şaxsga tegişli bölgan aniq huquq va majburiyatlardan iboratdir. Individual huquqiy holat inson hayotida röy beradigan özgarişlarga boğliq holda özgarib turadi. Umumiy, maxsus va individual huquqiy holatlar özaro boğliq. Umumiy huquqiy holat hammada bir xil; maxsus huquqiy holatlar bir qança böladi, şuningdek, fuqaro qança bölsa şunça individual huquqiy holat mavjuddir. Ş.h.h.ning barça turlari umumiy huquqiy holatga zid kelmasligi kerak.

Mavluda Ahmadşoyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАХСНИНГ ҲУҚУҚИЙ ҲОЛАТИ (ЎзРда) — шахснинг жамият, давлат ва бошқалар шахслар билан бўладиган ўзаро муносабатлардаги реал аҳволини кўрсатувчи ҳолати. У шахснинг юридик жиҳатдан мустаҳкамлаб қўйилган ва жамиятда тутган ўрнини белгилайдиган ҳуқуқлари, эркинликлари, мажбуриятлари йиғиндисидир. Ш.ҳ.ҳ. Конституция ва унга мувофиқ чиқарилган бошқа қонун ҳужжатларида мустаҳкамланади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 2бўлими инсон ва фуқароларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва бурчларига бағишланган. Ўзбекистонда Ш.ҳ.ҳ. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Инсон ҳуқуқлари умумий декларациясита тўла мос келади. Ш.ҳ.ҳ.ни ўрнатувчи ҳуқуқий нормалар: ҳуқуқий лаёқат, асосий ҳуқуқ ва мажбуриятлар; қонуний манфаатлар; фуқаролик; юридик жавобгарлик; ҳуқуқий тамойиллар; умумий характердаги ҳуқуқий муносабатларни ўз ичига олади. Ш.ҳ.ҳ. асосини конституциявий ҳуқуқ ва мажбуриятлар ташкил этади. Ш.ҳ.ҳ. қуйидаги турларга ажратилади: фуқаронинг умумий ёки конституциявий ҳуқуқий ҳолати; шахснинг махсус ҳуқуқий ҳолати, фуқароларнинг алоҳида категориялари ҳуқуқий ҳолати; жисмоний ва юридик шахслар ҳуқуқий ҳолати; чет эл фуқаролари, фуқаролиги бўлмаган шахслар ёки икки фуқароликка эга шахслар ҳамда қочқинларнинг ҳуқуқий ҳолати; хорижий мамлакатларда яшаётган Ўзбекистон фуқаролари ҳуқуқий ҳолати; тармоққа оид, яъни фуқароликҳуқуқий, маъмурийҳуқуқий Ш.ҳ.ҳ.; касби ва мансабига боғлиқ ҳолда (вазир, депутат ва шаҳрик.ларнинг) шахсларнинг ҳуқуқий ҳолати; алоҳида шароитларда, алоҳида ҳудудларда (Орол бўйи, баланд тоғ шароитида, зарарли объектларда) ишлаётган шахсларнинг ҳуқуқий ҳолати.

Шахснинг умумий ҳуқуқий ҳолати — бу инсоннинг муайян давлат фуқароси ва жамиятнинг аъзоси сифатидаги ҳуқуқий ҳолатидир. Умумий ҳуқуқий ҳолат Конституция билан белгиланади ва барча учун бир хил ва ягона ҳисобланиб, у нисбатан барқарор ва умумий шаклда амал қилади. Шахснинг умумий ҳуқуқий ҳолатининг мазмуни асосини Конституцияда ҳаммага ва ҳар бир кишига берилган ва кафолатланган ҳуқуқ ва мажбуриятлар ташкил этади. Шахснинг умумий ҳуқуқий ҳолати ҳуқуқий ҳолатнинг бошқа турлари учун асос ва пойдевор бўлиб хизмат қилади.

Шахснинг махсус ҳуқуқий ҳолати — фуқароларнинг алоҳида категориялари (қатламлари) ҳуқуқий ҳолати хусусиятларини ўзида ифодалайди (талабалар, ҳарбийлар, нафақахўрлар, ўқитувчилар, ногиронлар, уруш қатнашчилари ва шаҳрик.). Махсус ҳуқуқий ҳолат эгалари умумий конституциявий ҳуқуқий ҳолатга асосланган ҳолда, қўшимча ҳуқуқ ва мажбуриятларга, имтиёз ва хусусиятларга эга бўлади.

Шахснинг индивидуал ҳуқуқий ҳолати — алоҳида бир шахснинг мавжуд жиҳатлари (ёши, жинси, оилавий аҳволи, хизмат вазифаси ва шаҳрик.)ни белгилайди ва у ҳар бир шахсга тегишли бўлган аниқ ҳуқуқ ва мажбуриятлардан иборатдир. Индивидуал ҳуқуқий ҳолат инсон ҳаётида рўй берадиган ўзгаришларга боғлиқ ҳолда ўзгариб туради. Умумий, махсус ва индивидуал ҳуқуқий ҳолатлар ўзаро боғлиқ. Умумий ҳуқуқий ҳолат ҳаммада бир хил; махсус ҳуқуқий ҳолатлар бир қанча бўлади, шунингдек, фуқаро қанча бўлса шунча индивидуал ҳуқуқий ҳолат мавжуддир. Ш.ҳ.ҳ.нинг барча турлари умумий ҳуқуқий ҳолатга зид келмаслиги керак.

Мавлуда Аҳмадшоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.