Şaxta
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68–69-b. — ziyouz.com
Şaxta ŞAXTA, şaxta stvoli — kon işlarini bajariş uçun, yer yuzasiga çiqiş yöliga ega bölgan, yer ostidagi tik yoki nisbatan qiya, köndalang kesimi unça katta bölmagan (4,5x6,5 m gaça) kon inşooti. Ş.lar liftlar, izli yoki konveyerli transportlar bilan, quriliş paytida esa paqirlar bilan jihozlanadi. Ş.larning köndalang kesimi dumaloq, ba'zan töğri burçakli, kamdankam elliptik şaklda böladi. Nisbatan qiya şaxta stvollari töğri burçakli, ravoq şaklida va dumaloq bölişi mumkin. Ş. devorlari beton, temirbeton, katta hajmli temir va çöyan gardişlar bilan mustahkamlanadi. Şaxta stvoli odamlarni tuşirib-çiqariş, mustahkamlovçi yoğoçlarni tuşiriş, rudaga aralangan—keraksiz jinslarni çiqarib oliş va şaxtani şamollatiş, yer osti suvlarini çiqariş va razvedka maqsadlari uçun kavlanadi. Şaxta stvoli turlaridan — yer yuzasiga çiqiş yöliga ega bölmagan (kör stvol), şaxtaning past qismidan yuqori qismiga foydali qazilmalarni taşib beruvçi tik kon inşooti mavjud. Ş.larning xizmat körsatiş muddati katta konlarda 50—70 yilga yetadi. Dunyoda eng çuqur Ş.lar (çuq. 4— 4,5 km) Hindiston («Çempion Rif» şahrisi)da va JAR («Vitvatersrand» va boşqalar)da mavjud. U yerdan oltin, kumuş va olmoslar qazib çiqariladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАХТА, шахта стволи — кон ишларини бажариш учун, ер юзасига чиқиш йўлига эга бўлган, ер остидаги тик ёки нисбатан қия, кўндаланг кесими унча катта бўлмаган (4,5x6,5 м гача) кон иншооти. Ш.лар лифтлар, изли ёки конвейерли транспортлар билан, қурилиш пайтида эса пақирлар билан жиҳозланади. Ш.ларнинг кўндаланг кесими думалоқ, баъзан тўғри бурчакли, камданкам эллиптик шаклда бўлади. Нисбатан қия шахта стволлари тўғри бурчакли, равоқ шаклида ва думалоқ бўлиши мумкин. Ш. деворлари бетон, темирбетон, катта ҳажмли темир ва чўян гардишлар билан мустаҳкамланади. Шахта стволи одамларни тушириб-чиқариш, мустаҳкамловчи ёғочларни тушириш, рудага араланган—кераксиз жинсларни чиқариб олиш ва шахтани шамоллатиш, ер ости сувларини чиқариш ва разведка мақсадлари учун кавланади. Шахта стволи турларидан — ер юзасига чиқиш йўлига эга бўлмаган (кўр ствол), шахтанинг паст қисмидан юқори қисмига фойдали қазилмаларни ташиб берувчи тик кон иншооти мавжуд. Ш.ларнинг хизмат кўрсатиш муддати катта конларда 50—70 йилга етади. Дунёда энг чуқур Ш.лар (чуқ. 4— 4,5 км) Ҳиндистон («Чемпион Риф» шаҳриси)да ва ЖАР («Витватерсранд» ва бошқалар)да мавжуд. У ердан олтин, кумуш ва олмослар қазиб чиқарилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.