Şayboniyxon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9-b. — ziyouz.com
Şayboniyxon ŞAYBONIYXON, Sulton Muhammad Şayboniyxon (1451— 1510) — şayboniylar sulolasi asosçisi. Abulxayrxonning nabirasi, Şohbudoğ sultonning öğli. Abulxayrxon unga Şohbaxt deb laqab qöygan. Otasining erta vafotidan söng, bobosining qaramoğida qolgan Sulton Muxammad Şaybon Boyşayx otaliğida voyaga yetgan. U 15-a. 80y.larida Abulxayrxon vafotidan söng Daşti Qipçoqning asosiy hududida öz hukmronligini örnatmoqçi bölgan. Ş. 1490 y.lardan özaro kuraşlar va içki nizolar tufayli tobora zaiflaşib borayotgan Temuriylar hududi bölgan Movarounnaxrda ham öz hukmronligini örnatiş uçun harakat boşlagan. 15-a. oxiri — 16-a. boşlarida Movarounnahrga qilgan yurişlari natijasida hokimiyat boşqaruvi uning qöliga ötgan. U uzbek, fors tillarida ğazal, ruboiylar ham bitgan. Uning ana şu ğazal, ruboiylaridan ayrimlari va «Baxrul xudo» nomli dostoni, öğli Temur sultonga atab yozgan pandnasihatlardan iborat kitobi (yagona nusxasi Turkiyada saklangan) bizgaça yetib kelgan. Ş. Turkistonning Siğnoq, Sabron, Yassi ş.larini ham öz qöl ostiga kiritgan. 1504 y. Hisor, Qunduz, Badaxşon, Balx, 1505 y.da Xorazm, 1507 y.da Hirot ham Ş. qöl ostiga ötgan. Keyinroq Eronning Maşhad va Tuye ş.larini ham egallagan. 1510 y.da Marv yaqinidagi Mahmudobod qişloğida Eron şohi Ismoil Safaviyning 12 ming kişilik askari b-n Ş. qöşini örtasidagi jangda uning qöşinlari mağlubiyatga uçragan va Ş.ning özi ham halok bölgan. Uning boşsiz tanasi Samarqanddagi Baland Sufaga dafn qilingan. Baland Sufa Registon maydonida Tillakori va Şerdor madrasalari örtasidagi burçakda joylaşgan bölib, bu yerga keyinçalik boşqa şayboniylar ham dafn etilgan (q. Şayboniylar daxmasi).
Ad.: Istoriya Uzbekistana, t. 3, Bartold V.V., Şeybanidi Soçineniya, t. 2 (ç.2), M., 1964.
Roziya Mukminova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАЙБОНИЙХОН, Султон Муҳаммад Шайбонийхон (1451— 1510) — шайбонийлар сулоласи асосчиси. Абулхайрхоннинг набираси, Шоҳбудоғ султоннинг ўғли. Абулхайрхон унга Шоҳбахт деб лақаб қўйган. Отасининг эрта вафотидан сўнг, бобосининг қарамоғида қолган Султон Мухаммад Шайбон Бойшайх оталиғида вояга етган. У 15-а. 80й.ларида Абулхайрхон вафотидан сўнг Дашти Қипчоқнинг асосий ҳудудида ўз ҳукмронлигини ўрнатмоқчи бўлган. Ш. 1490 й.лардан ўзаро курашлар ва ички низолар туфайли тобора заифлашиб бораётган Темурийлар ҳудуди бўлган Мовароуннахрда ҳам ўз ҳукмронлигини ўрнатиш учун ҳаракат бошлаган. 15-а. охири — 16-а. бошларида Мовароуннаҳрга қилган юришлари натижасида ҳокимият бошқаруви унинг қўлига ўтган. У узбек, форс тилларида ғазал, рубоийлар ҳам битган. Унинг ана шу ғазал, рубоийларидан айримлари ва «Бахрул худо» номли достони, ўғли Темур султонга атаб ёзган панднасиҳатлардан иборат китоби (ягона нусхаси Туркияда сакланган) бизгача етиб келган. Ш. Туркистоннинг Сиғноқ, Саброн, Ясси ш.ларини ҳам ўз қўл остига киритган. 1504 й. Ҳисор, Қундуз, Бадахшон, Балх, 1505 й.да Хоразм, 1507 й.да Ҳирот ҳам Ш. қўл остига ўтган. Кейинроқ Эроннинг Машҳад ва Туе ш.ларини ҳам эгаллаган. 1510 й.да Марв яқинидаги Маҳмудобод қишлоғида Эрон шоҳи Исмоил Сафавийнинг 12 минг кишилик аскари б-н Ш. қўшини ўртасидаги жангда унинг қўшинлари мағлубиятга учраган ва Ш.нинг ўзи ҳам ҳалок бўлган. Унинг бошсиз танаси Самарқанддаги Баланд Суфага дафн қилинган. Баланд Суфа Регистон майдонида Тиллакори ва Шердор мадрасалари ўртасидаги бурчакда жойлашган бўлиб, бу ерга кейинчалик бошқа шайбонийлар ҳам дафн этилган (қ. Шайбонийлар дахмаси).
Ад.: История Узбекистана, т. 3, Бартольд В.В., Шейбаниды Сочинения, т. 2 (ч.2), М., 1964.
Розия Мукминова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.