Şayxzoda

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–14-b. — ziyouz.com

Şayxzoda ŞAYXZODA, Maqsud Şayxzoda [1908.25.10 (7.11), Ozarbayjon Respublikasi, Ganja viloyati, Oqtoş ş. — 1967.19.2, Toşkent] — şoir, dramaturg, adabiyotşunos, tarjimon, pedagog. Özbekistonda xizmat kursatgan san'at arbobi (1964). Bokudagi dorilmualliminni tugatgan (1925). Dastlab Darbanddagi lbosqiç ozarbayjon maktabida, Böynoqdagi ta'lim va tarbiya texnikumida öqituvçi bölib işlagan. 1927 y.da aksilinqilobiy taşkilot a'zosi sifatida hibsga olinib, 1928 y. fev.da Toşkentga surgun qilingan. Ş. Örta Osiyo untining Şarq ftida qisqa muddat öqigani (1928)dan keyin «Şarq haqiqati» (1929—32), «Qizil Özbekiston», «Yoş leninçi» gaz.lari (1932), «Guliston» jur. (1933—34) tahririyatlarida xizmat qilgan. 1933 y. Bokudagi ped. intining barça kurslari uçun imtihon topşirib, Fan qömitasi qoşidagi aspiranturaga öqişga kirgan (1934). Ayni paytda Til va adabiyot intida ilmiy xodim bölib işlagan (1935— 38). 1938 y.dan umrining oxiriga qadar dastlab keçki, söngra kunduzgi ped. Intlarida özbek adabiyoti tarixidan ma'ruza öqigan.

Dastlabki şe'riy töplami — «Loyiq soqçi» (1932). Şundan keyin Ş.ning «Ön şe'r» (1932), «Undoşlarim» (1933), «Uçinçi kitob» (1934), «Jumhuriyat» (1935), «Ön ikki», «Yangi devon» (1937), «Saylov qöşiklari» (1938), «Kuraş neçun?» (1942), «Jang va qöşiq», «Köngil deydiki...» (1943), «Ön beş yilning daftari» (1947), «Yurt şe'rlari» (1948), «Zamon torlari», «Olqişlarim» (1949), «Yillar va yöllar» (1961), «Şe'rlar» (1964) va b. şe'riy töplamlari naşr etilgan. Ş.ning dastlabki ijodida va qisman 50y.lardagi ayrim şe'rlarida ozarbayjon şe'riyatiga xos ohanglar, minbar şe'riyat belgilari ustuvorlik qilgan. Ammo Ş. özbek mumtoz va zamonaviy şe'riyatining tili va uslubini egallagani sayin uning şe'rlarida özbekona musiqiy ravonlik kuçaya bordi. Ş. voqelikka faol munosabatda bölişga intilib, xalq va mamlakat hayotida röy bergan muhim voqealarni tasvirlaşga, mehnat va kuraş qahramonlari obrazini yaratişga alohida e'tibor berdi. U şu maqsadda doston janriga qöl urib, «Örtoq mulk» (1933), «Çiroğ», «Örtoq», «Meros», «Tuproq va haq» (1936), «Ovçi qissasi», «Iskandar Zulqarnayn» (1940), «Ön birlar», «Jenya», «Oqsoqol» (1943), «Axmadjonning hikmatlari», «Uçinçi öğil» (1944), «Nurmat otaning tuşi» (1947) singari liroepik asarlar yozdi. Şoirning 30—40y.lardagi şe'riyatiga ham, keyingi ijodiga ham xos muhim fazilatlardan biri syujetlilikdir. Ş. lirik syujet yaratişga moyil şoir sifatida xalq afsonalari va tarixiy ötmiş sahifalariga, şuningdek, zamondoşlari hayotiga murojaat etib, öz şe'rlariga balladaga xos poetik belgilar va turli poetik tafsillarni olib kirgan, sözning şe'riy qurilmadagi mavqeini oşiriş çoralarini körgan. Şu b-n birga Ş. krfiyaning yangi badiiy imkoniyatlarini kaşf etib, özbek şe'riyatiga yangi vazn va şakl körinişlarini olib kirgan. Şoir ijodiga xos bu tamoyil uning, ayniqsa, «Toşkentnoma» (1958) lirik dostonida yorqin ifodasini topgan.

Ş. 2-jahon uruşi yillarida yozgan «Jaloliddin Manguberdi» (1944) tragediyasida öz yurtining ozodligi va mustaqilligi uçun mugul istiloçilariga karşi kuraşgan sönggi Xorazm şohining jangovar jasoratini tarixan aniq va haqqoniy tasvirlagan. «Mirzo Uluğbek» (1961) tragediyasida Ş. boş qahramon obrazini Amir Temur va temuriylar davrida özbek xalqi hayotida röy bergan Uyğonişning yorqin timsoli sifatida aks ettirgan. Şekspirona uslubda yozilgan bu asarda Ş. Uluğbek hayotining sunggi 2 yilini tasvirlaş orqali uning jahon fani tarixidan munosib Urin egallagan maşhur olim, adolatparvar va haqiqatparvar davlat arbobi va ayni paytda saltanatning mutaassib kuçlari oldida ojiz bir inson bölganini ham haqqoniy körsatgan. Şekspirona kölam va harorat b-n yozilgan «Mirzo Uluğbek» tragediyasining maydonga kelişi özbek dramaturgiyasi va teatri tarixida katta voqea böldi. Ş. ssenariysi asosida rejissyor L. Fayziyev tomonidan yaratilgan «Uluğbek yulduzi» (1964) filmi esa keng xalq ommasiga uluğ özbek olimi va uning fojiali takdiri b-n yaqindan tanişiş imkonini berdi.

Ş. şe'riy ijodida, asosan, zamonaviy mavzularda kalam tebratdi, dramaturgiyasida esa, tarixiy utmişga teran nazar taşlab, undagi zamonaviy muammolarni yoritişga yordam beruvçi siymolar va voqealarga yangi badiiy hayot bağişladi. U umrining sunggi yillarida Beruniy töğrisida sunggi sahna asarini yozdi.

Ş., badiiy ijodning barça tur va janrlarida asarlar yozibgina krlmay, adabiyotşunos va tanqidçi sifatida ham samarali ijod qilgan. 1941 y.dayoq «Genial şoir» monografiyasini e'lon qilgan Ş. umrining sunggi kunlariga qadar Navoiy hayoti va ijodi b-n muttasil şuğullanib keldi. U Navoiyning 500 yilligi munosabati b-n yozgan «Navoiyning lirik qahramoni haqida» (1948) maqolasidan keyin «Navoiy lirikasining ba'zi bir poetik usullari haqida» (1959), «Ustodning san'atxonasida» (3 qismli maqola, 1965—66), «Ğazal mulkining sultoni» (1966), «Tazkiraçilik tarixidan» (1968) singari yirik ilmiy tadqiqotlar yaratib, navoiyşunoslik fanini yangi taraqqiyot bosqiçiga olib çiqdi. Ş. adabiyotşunos va tanqidçi sifatida ham samarali qalam tebratib, özbek xalq oğzaki ijodining Fozil şoir singari namoyandalari, «Alpomiş», «Şirin bilan Şakar» kabi asarlari, özbek mumtoz va zamonaviy adabiyotining Bobur, Muqimiy, Furqat, Oybek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon, jahon adabiyotining Nizomiy Ganjaviy, Ş. Rustaveli, A.S. Puşkin, N.A. Nekrasov, A.N. Ostrovskiy, T.G. Şevçenko, A.P. Çexov singari namoyandalariga bağişlangan asarlar yezdi. Pedagog olim va şoir sifatida esa talaygina şoir, adabiyotşunos va tankidçilar avlodining yetişib çiqişiga munosib hissa qöşdi.

Ş. adabiy bilim doirasining kengayişi, ijodining mumtoz jahon yozuvçilari badiiy tajribasi b-n boyişida tarjima muxim rol öynadi. U Ş. Rustavelining «Yölbars terisini yopingan paxlavon» (hamkorlikda) eposi, U. Şekspirning sonetlari, A.S. Puşkinning şe'rlari, «Mis çavandoz» dostoni, «Motsart va Salyeri» tragediyasi, M.Yu. Lermontovning şe'rlari va «Kavkaz asiri» dostonini, şuningdek, Nizomiy, Fuzuliy, Mirza Fatali Oxundov, Ezop, Esxil, Gyote, Bayron, Mayakovskiy, Nozim Hikmat va b. yozuvçilarning ayrim asarlarini özbek tiliga katta mahorat b-n tarjima qildi.

Ş. 1952 y.da NKVD xodimlari tomonidan hibsga olinib, 25 yillik qamoq jazosiga hukm qilingan va 1954 y.da ozod etil gan.

As: Asarlar [8 j.li], 1 6j., T., 1969— 74; Xiyobon, T., 1968.

Ad.: Zokirov M., Maqsud Şayxzoda. Adabiytanqidiy oçerk, T., 1969; Yusuf Şomansur, Şayxzoda — bunyodkor şoir, T., 1972; Ğafurov I., Örtoq şoir. Maksud Şayxzoda ijodiyoti, T., 1975; Maksud Şayxzoda zamondoşlari xotirasida, T., 1983; XX asr özbek adabiyoti tarixi, T., 1999.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАЙХЗОДА, Мақсуд Шайхзода [1908.25.10 (7.11), Озарбайжон Республикаси, Ганжа вилояти, Оқтош ш. — 1967.19.2, Тошкент] — шоир, драматург, адабиётшунос, таржимон, педагог. Ўзбекистонда хизмат курсатган санъат арбоби (1964). Бокудаги дорилмуаллиминни тугатган (1925). Дастлаб Дарбанддаги lбосқич озарбайжон мактабида, Бўйноқдаги таълим ва тарбия техникумида ўқитувчи бўлиб ишлаган. 1927 й.да аксилинқилобий ташкилот аъзоси сифатида ҳибсга олиниб, 1928 й. фев.да Тошкентга сургун қилинган. Ш. Ўрта Осиё унтининг Шарқ фтида қисқа муддат ўқигани (1928)дан кейин «Шарқ ҳақиқати» (1929—32), «Қизил Ўзбекистон», «Ёш ленинчи» газ.лари (1932), «Гулистон» жур. (1933—34) таҳририятларида хизмат қилган. 1933 й. Бокудаги пед. интининг барча курслари учун имтиҳон топшириб, Фан қўмитаси қошидаги аспирантурага ўқишга кирган (1934). Айни пайтда Тил ва адабиёт интида илмий ходим бўлиб ишлаган (1935— 38). 1938 й.дан умрининг охирига қадар дастлаб кечки, сўнгра кундузги пед. Интларида ўзбек адабиёти тарихидан маъруза ўқиган.

Дастлабки шеърий тўплами — «Лойиқ соқчи» (1932). Шундан кейин Ш.нинг «Ўн шеър» (1932), «Ундошларим» (1933), «Учинчи китоб» (1934), «Жумҳурият» (1935), «Ўн икки», «Янги девон» (1937), «Сайлов қўшиклари» (1938), «Кураш нечун?» (1942), «Жанг ва қўшиқ», «Кўнгил дейдики...» (1943), «Ўн беш йилнинг дафтари» (1947), «Юрт шеърлари» (1948), «Замон торлари», «Олқишларим» (1949), «Йиллар ва йўллар» (1961), «Шеърлар» (1964) ва б. шеърий тўпламлари нашр этилган. Ш.нинг дастлабки ижодида ва қисман 50й.лардаги айрим шеърларида озарбайжон шеъриятига хос оҳанглар, минбар шеърият белгилари устуворлик қилган. Аммо Ш. ўзбек мумтоз ва замонавий шеъриятининг тили ва услубини эгаллагани сайин унинг шеърларида ўзбекона мусиқий равонлик кучая борди. Ш. воқеликка фаол муносабатда бўлишга интилиб, халқ ва мамлакат ҳаётида рўй берган муҳим воқеаларни тасвирлашга, меҳнат ва кураш қаҳрамонлари образини яратишга алоҳида эътибор берди. У шу мақсадда достон жанрига қўл уриб, «Ўртоқ мулк» (1933), «Чироғ», «Ўртоқ», «Мерос», «Тупроқ ва ҳақ» (1936), «Овчи қиссаси», «Искандар Зулқарнайн» (1940), «Ўн бирлар», «Женя», «Оқсоқол» (1943), «Ахмаджоннинг ҳикматлари», «Учинчи ўғил» (1944), «Нурмат отанинг туши» (1947) сингари лироэпик асарлар ёзди. Шоирнинг 30—40й.лардаги шеъриятига ҳам, кейинги ижодига ҳам хос муҳим фазилатлардан бири сюжетлиликдир. Ш. лирик сюжет яратишга мойил шоир сифатида халқ афсоналари ва тарихий ўтмиш саҳифаларига, шунингдек, замондошлари ҳаётига мурожаат этиб, ўз шеърларига балладага хос поэтик белгилар ва турли поэтик тафсилларни олиб кирган, сўзнинг шеърий қурилмадаги мавқеини ошириш чораларини кўрган. Шу б-н бирга Ш. крфиянинг янги бадиий имкониятларини кашф этиб, ўзбек шеъриятига янги вазн ва шакл кўринишларини олиб кирган. Шоир ижодига хос бу тамойил унинг, айниқса, «Тошкентнома» (1958) лирик достонида ёрқин ифодасини топган.

Ш. 2-жаҳон уруши йилларида ёзган «Жалолиддин Мангуберди» (1944) трагедиясида ўз юртининг озодлиги ва мустақиллиги учун мугул истилочиларига карши курашган сўнгги Хоразм шоҳининг жанговар жасоратини тарихан аниқ ва ҳаққоний тасвирлаган. «Мирзо Улуғбек» (1961) трагедиясида Ш. бош қаҳрамон образини Амир Темур ва темурийлар даврида ўзбек халқи ҳаётида рўй берган Уйғонишнинг ёрқин тимсоли сифатида акс эттирган. Шекспирона услубда ёзилган бу асарда Ш. Улуғбек ҳаётининг сунгги 2 йилини тасвирлаш орқали унинг жаҳон фани тарихидан муносиб Урин эгаллаган машҳур олим, адолатпарвар ва ҳақиқатпарвар давлат арбоби ва айни пайтда салтанатнинг мутаассиб кучлари олдида ожиз бир инсон бўлганини ҳам ҳаққоний кўрсатган. Шекспирона кўлам ва ҳарорат б-н ёзилган «Мирзо Улуғбек» трагедиясининг майдонга келиши ўзбек драматургияси ва театри тарихида катта воқеа бўлди. Ш. сценарийси асосида режиссёр Л. Файзиев томонидан яратилган «Улуғбек юлдузи» (1964) фильми эса кенг халқ оммасига улуғ ўзбек олими ва унинг фожиали такдири б-н яқиндан танишиш имконини берди.

Ш. шеърий ижодида, асосан, замонавий мавзуларда калам тебратди, драматургиясида эса, тарихий утмишга теран назар ташлаб, ундаги замонавий муаммоларни ёритишга ёрдам берувчи сиймолар ва воқеаларга янги бадиий ҳаёт бағишлади. У умрининг сунгги йилларида Беруний тўғрисида сунгги саҳна асарини ёзди.

Ш., бадиий ижоднинг барча тур ва жанрларида асарлар ёзибгина крлмай, адабиётшунос ва танқидчи сифатида ҳам самарали ижод қилган. 1941 й.даёқ «Гениал шоир» монографиясини эълон қилган Ш. умрининг сунгги кунларига қадар Навоий ҳаёти ва ижоди б-н муттасил шуғулланиб келди. У Навоийнинг 500 йиллиги муносабати б-н ёзган «Навоийнинг лирик қаҳрамони ҳақида» (1948) мақоласидан кейин «Навоий лирикасининг баъзи бир поэтик усуллари ҳақида» (1959), «Устоднинг санъатхонасида» (3 қисмли мақола, 1965—66), «Ғазал мулкининг султони» (1966), «Тазкирачилик тарихидан» (1968) сингари йирик илмий тадқиқотлар яратиб, навоийшунослик фанини янги тараққиёт босқичига олиб чиқди. Ш. адабиётшунос ва танқидчи сифатида ҳам самарали қалам тебратиб, ўзбек халқ оғзаки ижодининг Фозил шоир сингари намояндалари, «Алпомиш», «Ширин билан Шакар» каби асарлари, ўзбек мумтоз ва замонавий адабиётининг Бобур, Муқимий, Фурқат, Ойбек, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон, жаҳон адабиётининг Низомий Ганжавий, Ш. Руставели, А.С. Пушкин, Н.А. Некрасов, А.Н. Островский, Т.Г. Шевченко, А.П. Чехов сингари намояндаларига бағишланган асарлар езди. Педагог олим ва шоир сифатида эса талайгина шоир, адабиётшунос ва танкидчилар авлодининг етишиб чиқишига муносиб ҳисса қўшди.

Ш. адабий билим доирасининг кенгайиши, ижодининг мумтоз жаҳон ёзувчилари бадиий тажрибаси б-н бойишида таржима мухим роль ўйнади. У Ш. Руставелининг «Йўлбарс терисини ёпинган пахлавон» (ҳамкорликда) эпоси, У. Шекспирнинг сонетлари, А.С. Пушкиннинг шеърлари, «Мис чавандоз» достони, «Моцарт ва Сальери» трагедияси, М.Ю. Лермонтовнинг шеърлари ва «Кавказ асири» достонини, шунингдек, Низомий, Фузулий, Мирза Фатали Охундов, Эзоп, Эсхил, Гёте, Байрон, Маяковский, Нозим Ҳикмат ва б. ёзувчиларнинг айрим асарларини ўзбек тилига катта маҳорат б-н таржима қилди.

Ш. 1952 й.да НКВД ходимлари томонидан ҳибсга олиниб, 25 йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинган ва 1954 й.да озод этил ган.

Ас: Асарлар [8 ж.ли], 1 6ж., Т., 1969— 74; Хиёбон, Т., 1968.

Ад.: Зокиров М., Мақсуд Шайхзода. Адабийтанқидий очерк, Т., 1969; Юсуф Шомансур, Шайхзода — бунёдкор шоир, Т., 1972; Ғафуров И., Ўртоқ шоир. Максуд Шайхзода ижодиёти, Т., 1975; Максуд Шайхзода замондошлари хотирасида, Т., 1983; XX аср ўзбек адабиёти тарихи, Т., 1999.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.