Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Şemaxa

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108–109-b. — ziyouz.com

    Şemaxa (ozarbayjonça Şamaxi, arab. Aş-Şamahiya) — Ozarbayjon Respublikasidagi şahar. Katta Kavkazning jan.şarqiy etagida, Bokudan 122 km ğarbda, Kyurdamir t.y. stanskyasidan 72 km şim.şarqda joylaşgan. Respublikaning vinoçilik va gilamçilik markazi. Aholisi 24 ming kişi (1990-y. lar örtalari).

    Ş. — Ozarbayjonning eng qadimiy şaharlaridan. Arxeologik qazişmalar natijasida şaharning şim.ğarbiy qismida mil.av. 5—4-asrlarga oid manzilgoh topildi. Ptolemey ( 2-asr) Ş.ni Şemaxiya deb tilga olgan. 9— 16-asrlarda şahar Şirvon mulkining poytaxti va Şirvonşohlar qarorgohi. Ş. şirvonapşeron me'morligi, şuningdek, amaliy san'at (gilam töqiş, öymakorlik, misgarlik va boşqalar) va miniatyura markazlaridan bölgan. Şahar karvon yöllarining çorrahasida joylaşgan, şu bois Yaqin Şarqda yirik savdohunarmandçilik markaziga aylangan, xalqaro ipak savdosida muhim örin tutgan. Ş.da ozarbayjon, eron, arab, örtaosiyolik, rus, hind va ğarbiy yevropalik savdogarlar savdosotiq qilganlar. Şaharda ularning faktoriyalari bölgan. Köplab ipak va ip gazlama işlab çiqariş va gilam töqiş ustaxonalari işlab turgan. 1222 yilda Ş.ni möğullar uzoq vaqt qamal qilib egallagaç, vayron qilgan. Ş.da A.Jenkinson (1562, 1565) bölgan. 18-asr örtasidan Ş. Şemaxa xonligi poytaxti. 1805 yil Rossiya qöşinlari egallagan. 1991 yildan mustaqil Ozarbayjon tarkibida.

    Ş.da Ozarbayjon madaniyatining maşhur arboblari (olimlar, şoirlar, me'morlar)dan Xoqoniy Şirvoniy (12- asr), Zayniddin Şirvoniy (13-asr), Imodiddin Nasimiy (14-asr oxiri — 15-asr boşi), Nişot Şirvoniy (18- asr), Hoji Zaynalobiddin Şirvoniy (18-asr), Said Azim Şirvoniy (19-asr), M.A.Sobir (19-asr oxiri — 20-asr boşi) va boşqalar yaşab ijod qilganlar. Me'moriy yodgorliklardan Jome' Masjid (10-asr), Şirvonşohlar saroyi (12-asr), karvonsaroylar (17-asr) ning ayrim qismlarigina, «Yetti gumbaz» maqbarasi xarobalari saqlanib qolgan. Ş. 1820 yilda qayta tiklangan. Ş.dan 22 km şim.ğarbda 1435 m balandlikda astrofizika rasadxonasi joylaşgan. Ş. yaqinida maşhur örta asr qal'alari Guliston va Qal'aiBugurd bor.

    Ad.: Azerbaydjan (Istoriçeskiye i dostoprimeçatelniye mesta), Baku, 1960.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ШЕМАХА (озарбайжонча Шамахи, араб. Аш-Шамаҳийа) — Озарбайжон Республикасидаги шаҳар. Катта Кавказнинг жан.шарқий этагида, Бокудан 122 км ғарбда, Кюрдамир т.й. станцкясидан 72 км шим.шарқда жойлашган. Республиканинг виночилик ва гиламчилик маркази. Аҳолиси 24 минг киши (1990-й. лар ўрталари).

    Ш. — Озарбайжоннинг энг қадимий шаҳарларидан. Археологик қазишмалар натижасида шаҳарнинг шим.ғарбий қисмида мил.ав. 5—4-асрларга оид манзилгоҳ топилди. Птолемей ( 2-аср) Ш.ни Шемахия деб тилга олган. 9— 16-асрларда шаҳар Ширвон мулкининг пойтахти ва Ширвоншоҳлар қароргоҳи. Ш. ширвонапшерон меъморлиги, шунингдек, амалий санъат (гилам тўқиш, ўймакорлик, мисгарлик ва бошқалар) ва миниатюра марказларидан бўлган. Шаҳар карвон йўлларининг чорраҳасида жойлашган, шу боис Яқин Шарқда йирик савдоҳунармандчилик марказига айланган, халқаро ипак савдосида муҳим ўрин тутган. Ш.да озарбайжон, эрон, араб, ўртаосиёлик, рус, ҳинд ва ғарбий европалик савдогарлар савдосотиқ қилганлар. Шаҳарда уларнинг факториялари бўлган. Кўплаб ипак ва ип газлама ишлаб чиқариш ва гилам тўқиш устахоналари ишлаб турган. 1222 йилда Ш.ни мўғуллар узоқ вақт қамал қилиб эгаллагач, вайрон қилган. Ш.да А.Женкинсон (1562, 1565) бўлган. 18-аср ўртасидан Ш. Шемаха хонлиги пойтахти. 1805 йил Россия қўшинлари эгаллаган. 1991 йилдан мустақил Озарбайжон таркибида.

    Ш.да Озарбайжон маданиятининг машҳур арбоблари (олимлар, шоирлар, меъморлар)дан Хоқоний Ширвоний (12- аср), Зайниддин Ширвоний (13-аср), Имодиддин Насимий (14-аср охири — 15-аср боши), Нишот Ширвоний (18- аср), Ҳожи Зайналобиддин Ширвоний (18-аср), Саид Азим Ширвоний (19-аср), М.А.Собир (19-аср охири — 20-аср боши) ва бошқалар яшаб ижод қилганлар. Меъморий ёдгорликлардан Жомеъ Масжид (10-аср), Ширвоншоҳлар саройи (12-аср), карвонсаройлар (17-аср) нинг айрим қисмларигина, «Етти гумбаз» мақбараси харобалари сақланиб қолган. Ш. 1820 йилда қайта тикланган. Ш.дан 22 км шим.ғарбда 1435 м баландликда астрофизика расадхонаси жойлашган. Ш. яқинида машҳур ўрта аср қалъалари Гулистон ва ҚалъаиБугурд бор.

    Ад.: Азербайджан (Исторические и достопримечательние места), Баку, 1960.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.