Şe'r tuzilişi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121–123-b. — ziyouz.com
Şe'r tuzilişi — şe'riy nutqning davomiyligi, ritmi va musiqiyligini uyuştiradigan usul; adabiy-badiiy vosita. Nazm vositasidagi nutq, ya'ni şe'riy nutq nasriy nutqdan Ş.t. qonuniyatlariga köra va şu qonunqoidalarga qat'iy amal qilinişi bilan farqlanadi. Ş.t. aslida öziga xos murakkab tizimni taşkil etadi. Çunki şe'rning yaratilişida juda köplab ğoyaviy va badiiy unsurlar iştirok etadi. Jumladan, mavzu, ğoya, band, naqarot, ritm, vazn, qofiya, intonatsiya, pauza, urğu, poetik timsollar, fonetik usullar, badiiy san'atlar, syujet, timsol, kompozitsiya, konflikt va boşqalar unsurlarning aniq, yagona bir tizimga birikuvidan şe'r paydo böladi.
Ş.t.dagi mazkur jihatlarni şartli ravişda 2 guruhga ajratiş mumkin: mazmunga oid unsurlar va şaklga oid unsurlar. Şe'r töqimasida bu unsurlar bir-biriga çambarças boğliq va ularni sira bir-biridan ajratib bölmaydi. Şe'rda bir unsur ikkinçisiga, ayni damda, ikkinçisi birinçisiga ötib turişi, ba'zi hollarda esa bir unsur ham mazmun, ham şakl vazifasini ötaşi mumkin (mas, timsol). Şe'rda mazmun va şakl bir butun holda voqe' böladi. Şe'rda mazmun va şakl mutanosibligi haqida Alişer Navoiy şunday yozgan:
Nazmda ham asl anga ma'ni durur, Bölsun aning surati har ne durur. Nazmki ma'ni anga marğub emas, Ahli maoni qoşida xöb emas. Nazmki ham surat erur xuş anga, Zimnida ma'ni daği dilkaş anga.
(«Hayrat ulabror») Ş.t.da, asosan, 5 şakliy unsur iştirok etadi, bular: vazn, qofiya, band, takrir va tajnis Bu jihatlar nasrda ham uçraşi mumkin. Biroq ular nasrda muntazam ravişda mavjud emas Vazn — şe'r ölçovi yoki meyorini bildiradi. U şe'riy nutqni nasriy nutqdan ajratib turuvçi asosiy unsurlardandir. Vazn ba'zan saj'da va aruzning bahri ta'vil şaklida ham uçraşi mumkin. Qofiya esa ohangdoş sözlarni şe'r misra (bayt, band)larida tizimli bölib kelişidir. U yeaj' va boşqalar şakldagi asarlarda ham qöllanadi. Band — şe'rning alohida qofiyalaniş tartibiga ega ritmik bölagi. U qofiya va intonatsiya bilan birikkan misralarning muayyan tartib asosida takrorlanişidir. Vazn va bandni tildan ajralgan holda, turli jadvallar va belgilar bilan ham körsatiş mumkin. Ammo qofiya, takrir (söz takrori) va tajnis (jinsdoş sözlar) til materialidagina körinadi.
Ş.t. taraqqiyotida uning milliy va baynalmilal tomonlari közga taşlanadi. Milliy tomoni milliy til tabiatiga suyanganligida körinadi (mas, qofiya milliy til bilan boğliq milliy unsur bölib, uning ifodalanişida yaqqol namoyon böladi). Tarixan xalqlarning özaro bir-birlariga yaqinlaşişlari natijasida turli xalqlarning Ş.t. ham özaro yaqinlaşadi. Mas, özaro yaqin milliy til guruhlarida Ş.t. bir-biridan keskin farq qilmaydi (mas, turkiy xalqlar). Ş.t.ning baynalmilal tomoni esa takomillaşuv yöli bilan taraqqiy etib, şakl özgarişi tarzida sekin-asta özgarib borgan. Ş.t. unsurlari turli millatlar uçun muştarak bölişi ham mumkin (mas, barmoq va aruz aksar turkiy xalqlarda işlatib kelinadi; band ham köplab xalqlar Ş.t. uçun baynalmilal hodisa; sonet yoki ğazal jahonning köpgina xalqlari şe'riyatida qöllangan va qöllanmoqda).
Ş.t. tarixiy taraqqiyot, davr uslubi va madaniyadabiy an'analar bilan uzviy aloqada yaşaydi. Bir Ş.t.da turli şe'r tizimlarining imkoniyatlari mavjud bölişi va ular tarixiy taraqqiyot natijasida birinketin röyobga çiqişi mumkin.
Har qanday Ş.t.dagi vazn asosida böğin turadi. Biroq şe'r tizimlarining xarakteri böğinning qaysi xususiyatiga tayanişiga boğliq. Sillabik tizim, şu jumladan, özbek barmoq tizimi böğinlarning soniga, tonik tizim urğusiga, sillabiktonik tizim esa böğinning urğuli va urğusizligiga tayanadi, aruz esa böğinning çöziqqisqaligiga qaraydi.
Özbek Ş.t. tarixida quyidagi holatlar nazarda tutilişi şe'rşunoslar tomonidan ta'kidlanadi: 1) turkiy xalqlar, xususan, özbek Ş.t.ning «folklor tipi» davri. Bunda sintaktik parallelizmga tayanilgan. Misralar dastlab böğin soni jihatidan teng bölmagan, ularni şe'riy alliteratsiya, tovuş usullari va söz takrori uyuştirgan, qofiyalar bilan söz takrorlari aralaş holda misra içida joylaşgan (qofiyaning misra oxiriga çiqişi keyingi davrlarga xos hodisadir). Buni öziga xos barmoq şe'r tizimi davri, deyiş ham mumkin;
2) aruz vazniga asoslangan Ş.t. davri. Aruz arab xalq oğzaki ijodi negizida 8-asrda şakllangan va islom dinining yoyilişi bilan avval Eronga, keyin Örta Osiyo xalqlari, xususan, özbek adabiyotiga kirib kelgan va 11-asrdan qöllana boşlagan. Juda köplab durdona asarlar şu Ş.t.da yaratilgan;
3) erkin vaznga asoslangan Ş.t. özbek adabiyotiga 20-asrning 20-y.larida rus tonik şe'r tizimi ta'sirida kirib keldi. Biroq bu vazn ölçov, qofiya, band jihatidan erkin bölsada, alohida tizim emas, balki barmoq vaznining sodda, qöşma, aralaş, murakkab kabi vazn turlaridan biridir; 4) böğinurğu, miqdorurğu va qorişiq şe'r tizimlari. Bular nisbatan keyinroq paydo bölgan tizimlardir.
Biroq yuqorida sanalganlardan faqat 2 tasi — barmoq va aruz tizimlari özbek Ş.t.ning asosini taşkil etadi. Negaki, özbek şe'riyati, asosan, barmoq va aruzda yaratilgan. Qolgan şe'r tizimlari — erkin vazn, böğinurğu, miqdorurğu va qorişiq tizimlar u qadar keng tarqalmagan.
Ad. Yzzat Sulton, Adabiyot nazariyasi, T., 1980; Adabiy turlar va janrlar, T., 1992; Boboyev T., Şe'r ilmi ta'limi, T., 1996.
Otabek Jöraboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЕЪР ТУЗИЛИШИ — шеърий нутқнинг давомийлиги, ритми ва мусиқийлигини уюштирадиган усул; адабий-бадиий восита. Назм воситасидаги нутқ, яъни шеърий нутқ насрий нутқдан Ш.т. қонуниятларига кўра ва шу қонунқоидаларга қатъий амал қилиниши билан фарқланади. Ш.т. аслида ўзига хос мураккаб тизимни ташкил этади. Чунки шеърнинг яратилишида жуда кўплаб ғоявий ва бадиий унсурлар иштирок этади. Жумладан, мавзу, ғоя, банд, нақарот, ритм, вазн, қофия, интонация, пауза, урғу, поэтик тимсоллар, фонетик усуллар, бадиий санъатлар, сюжет, тимсол, композиция, конфликт ва бошқалар унсурларнинг аниқ, ягона бир тизимга бирикувидан шеър пайдо бўлади.
Ш.т.даги мазкур жиҳатларни шартли равишда 2 гуруҳга ажратиш мумкин: мазмунга оид унсурлар ва шаклга оид унсурлар. Шеър тўқимасида бу унсурлар бир-бирига чамбарчас боғлиқ ва уларни сира бир-биридан ажратиб бўлмайди. Шеърда бир унсур иккинчисига, айни дамда, иккинчиси биринчисига ўтиб туриши, баъзи ҳолларда эса бир унсур ҳам мазмун, ҳам шакл вазифасини ўташи мумкин (мас, тимсол). Шеърда мазмун ва шакл бир бутун ҳолда воқеъ бўлади. Шеърда мазмун ва шакл мутаносиблиги ҳақида Алишер Навоий шундай ёзган:
Назмда ҳам асл анга маъни дурур, Бўлсун анинг сурати ҳар не дурур. Назмки маъни анга марғуб эмас, Аҳли маони қошида хўб эмас. Назмки ҳам сурат эрур хуш анга, Зимнида маъни дағи дилкаш анга.
(«Ҳайрат улаброр») Ш.т.да, асосан, 5 шаклий унсур иштирок этади, булар: вазн, қофия, банд, такрир ва тажнис Бу жиҳатлар насрда ҳам учраши мумкин. Бироқ улар насрда мунтазам равишда мавжуд эмас Вазн — шеър ўлчови ёки меъёрини билдиради. У шеърий нутқни насрий нутқдан ажратиб турувчи асосий унсурлардандир. Вазн баъзан сажъда ва арузнинг баҳри таъвил шаклида ҳам учраши мумкин. Қофия эса оҳангдош сўзларни шеър мисра (байт, банд)ларида тизимли бўлиб келишидир. У еажъ ва бошқалар шаклдаги асарларда ҳам қўлланади. Банд — шеърнинг алоҳида қофияланиш тартибига эга ритмик бўлаги. У қофия ва интонация билан бириккан мисраларнинг муайян тартиб асосида такрорланишидир. Вазн ва бандни тилдан ажралган ҳолда, турли жадваллар ва белгилар билан ҳам кўрсатиш мумкин. Аммо қофия, такрир (сўз такрори) ва тажнис (жинсдош сўзлар) тил материалидагина кўринади.
Ш.т. тараққиётида унинг миллий ва байналмилал томонлари кўзга ташланади. Миллий томони миллий тил табиатига суянганлигида кўринади (мас, қофия миллий тил билан боғлиқ миллий унсур бўлиб, унинг ифодаланишида яққол намоён бўлади). Тарихан халқларнинг ўзаро бир-бирларига яқинлашишлари натижасида турли халқларнинг Ш.т. ҳам ўзаро яқинлашади. Мас, ўзаро яқин миллий тил гуруҳларида Ш.т. бир-биридан кескин фарқ қилмайди (мас, туркий халқлар). Ш.т.нинг байналмилал томони эса такомиллашув йўли билан тараққий этиб, шакл ўзгариши тарзида секин-аста ўзгариб борган. Ш.т. унсурлари турли миллатлар учун муштарак бўлиши ҳам мумкин (мас, бармоқ ва аруз аксар туркий халқларда ишлатиб келинади; банд ҳам кўплаб халқлар Ш.т. учун байналмилал ҳодиса; сонет ёки ғазал жаҳоннинг кўпгина халқлари шеъриятида қўлланган ва қўлланмоқда).
Ш.т. тарихий тараққиёт, давр услуби ва маданийадабий анъаналар билан узвий алоқада яшайди. Бир Ш.т.да турли шеър тизимларининг имкониятлари мавжуд бўлиши ва улар тарихий тараққиёт натижасида биринкетин рўёбга чиқиши мумкин.
Ҳар қандай Ш.т.даги вазн асосида бўғин туради. Бироқ шеър тизимларининг характери бўғиннинг қайси хусусиятига таянишига боғлиқ. Силлабик тизим, шу жумладан, ўзбек бармоқ тизими бўғинларнинг сонига, тоник тизим урғусига, силлабиктоник тизим эса бўғиннинг урғули ва урғусизлигига таянади, аруз эса бўғиннинг чўзиққисқалигига қарайди.
Ўзбек Ш.т. тарихида қуйидаги ҳолатлар назарда тутилиши шеършунослар томонидан таъкидланади: 1) туркий халқлар, хусусан, ўзбек Ш.т.нинг «фольклор типи» даври. Бунда синтактик параллелизмга таянилган. Мисралар дастлаб бўғин сони жиҳатидан тенг бўлмаган, уларни шеърий аллитерация, товуш усуллари ва сўз такрори уюштирган, қофиялар билан сўз такрорлари аралаш ҳолда мисра ичида жойлашган (қофиянинг мисра охирига чиқиши кейинги даврларга хос ҳодисадир). Буни ўзига хос бармоқ шеър тизими даври, дейиш ҳам мумкин;
2) аруз вазнига асосланган Ш.т. даври. Аруз араб халқ оғзаки ижоди негизида 8-асрда шаклланган ва ислом динининг ёйилиши билан аввал Эронга, кейин Ўрта Осиё халқлари, хусусан, ўзбек адабиётига кириб келган ва 11-асрдан қўллана бошлаган. Жуда кўплаб дурдона асарлар шу Ш.т.да яратилган;
3) эркин вазнга асосланган Ш.т. ўзбек адабиётига 20-асрнинг 20-й.ларида рус тоник шеър тизими таъсирида кириб келди. Бироқ бу вазн ўлчов, қофия, банд жиҳатидан эркин бўлсада, алоҳида тизим эмас, балки бармоқ вазнининг содда, қўшма, аралаш, мураккаб каби вазн турларидан биридир; 4) бўғинурғу, миқдорурғу ва қоришиқ шеър тизимлари. Булар нисбатан кейинроқ пайдо бўлган тизимлардир.
Бироқ юқорида саналганлардан фақат 2 таси — бармоқ ва аруз тизимлари ўзбек Ш.т.нинг асосини ташкил этади. Негаки, ўзбек шеърияти, асосан, бармоқ ва арузда яратилган. Қолган шеър тизимлари — эркин вазн, бўғинурғу, миқдорурғу ва қоришиқ тизимлар у қадар кенг тарқалмаган.
Ад. Йззат Султон, Адабиёт назарияси, Т., 1980; Адабий турлар ва жанрлар, Т., 1992; Бобоев Т., Шеър илми таълими, Т., 1996.
Отабек Жўрабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.