Şeralixon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110–111-b. — ziyouz.com
Şeralixon ŞERALIXON, Şeralixon Hojibek öğli (taxm. 1797—1845) Qöqon xoni (1842—45). 1842 yil Buxoro amiri Nasrullo Qöqonni bosib olib Ibrohim Xayolni noib etib tayinlab ketadi. Uning zulmidan norozi bölgan qöqonliklar qözğolon kötaradilar va xon avlodlaridan bölmiş Şeralini Qöqon xoni deb e'lon qiladilar. Ş. qözğolonga rahbarlik qiladi. Qözğolonçilar Qöqonga kiradilar va Buxoro qöşinini tormor keltiradilar. Ibrohim Xayol Buxoroga qoçgan. Ş. Buxoro amiri Qöqonga yangi yuriş uyuştirişi mumkinligini bilib, qabila va harbiy boşliqlar, aminlar, oqsoqollar va obröli, nufuzli arboblar kengaşini çaqirib, unda şoşilinç ravişda miltiq, qiliç, tösiqlar tayyorlaşga qaror qilingan. Qöqon atrofida tösiq va qörğonlar barpo qilişga kirişilgan, lekin quriliş nihoyasiga yetmay, Buxoro qöşini Qöqonga yaqinlaşib şaharni qamal qiladi. Buxoro qöşinlari tevarakatrofdagi qişloqlarni vayron qiladi, lekin şaharni egallay olmaydi. Qöqon mudofaasida ayollar ham faol iştirok etadilar. Nasrullo 40 kunlik qamaldan söng Buxoroga qaytib ketgan.
Ş. öğli Abdurahmonbekni amiri laşkar qilib tayinlab, uni Toşkentni zabt etiş uçun yuboradi. Qöşinlar Sirdaryodan ötib, Quramaga kelganda Xöjand hokimi Xudoyorboy ahvolni aniqlab, amir Nasrulloga xoinlik qiladi va Ş.ning oliy hokimiyatini tan oladi. Qöqon xoni unga Xöjand viloyati hokimligini tortiq qiladi. Qöqon va Toşkent qöşinlari örtasidagi jangdan söng Toşkent va Daşti Qipçoq zabt etilib, qaytadan Qöqon xonligi tarkibiga kiritilgan.
Ş. davrida xonning soliq siyosatiga qarşi xalq qözğolonlari bölib turgan. Ş.ning mustaqil ravişda hokimiyatni boşqarişga intilişi qipçoqlar rahnamosi Musulmonkulning qarşiligiga uçraydi. Musulmonqul isyon kötarib, Isfara hokimi Sotiboldibekni xat bilan sobiq Qöqon xoni Olimxonning öğli Murodbekning oldiga yuboradi va uni Qöqon xonligining taxtini egallaşga taklif etadi. Öşda qözğolon boşlanganidan xabar topgan Şahrixonning hokimi, Musulmonqulning rejasini bilmagan holda, tezda qöşin töplab, Öş qözğolonini bostiradi. Ammo Musulmonqul öz rejasini bajariş uçun Öşga qöşin bilan borib, qözğolonda iştirok etganlarni beşafqat jazolab va qonga botirib, 5—10 ming kişini asirga oladi. Qözğolon rahbari
Mulla Yusuf ham qölga olinib Öşda dorga osiladi.
Bu vaqtda esa Murodbek Qöqonga kelib, Ş. huzuriga kiradi. Ş. vaziyatni anglagan holda unga taxtni topşiradi. Musulmonqulning sodiq odamlari tunda Ş.ni qatl etişadi.
Ad. Bobobekov H. N., Qöqon tarixi, T., 1996; Nabiyev R. N., Iz istorii Kokandskogo xanstva, T., 1973.
Haydarbek Bobobekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЕРАЛИХОН, Шералихон Ҳожибек ўғли (тахм. 1797—1845) Қўқон хони (1842—45). 1842 йил Бухоро амири Насрулло Қўқонни босиб олиб Иброҳим Хаёлни ноиб этиб тайинлаб кетади. Унинг зулмидан норози бўлган қўқонликлар қўзғолон кўтарадилар ва хон авлодларидан бўлмиш Шералини Қўқон хони деб эълон қиладилар. Ш. қўзғолонга раҳбарлик қилади. Қўзғолончилар Қўқонга кирадилар ва Бухоро қўшинини тормор келтирадилар. Иброҳим Хаёл Бухорога қочган. Ш. Бухоро амири Қўқонга янги юриш уюштириши мумкинлигини билиб, қабила ва ҳарбий бошлиқлар, аминлар, оқсоқоллар ва обрўли, нуфузли арбоблар кенгашини чақириб, унда шошилинч равишда милтиқ, қилич, тўсиқлар тайёрлашга қарор қилинган. Қўқон атрофида тўсиқ ва қўрғонлар барпо қилишга киришилган, лекин қурилиш ниҳоясига етмай, Бухоро қўшини Қўқонга яқинлашиб шаҳарни қамал қилади. Бухоро қўшинлари теваракатрофдаги қишлоқларни вайрон қилади, лекин шаҳарни эгаллай олмайди. Қўқон мудофаасида аёллар ҳам фаол иштирок этадилар. Насрулло 40 кунлик қамалдан сўнг Бухорога қайтиб кетган.
Ш. ўғли Абдураҳмонбекни амири лашкар қилиб тайинлаб, уни Тошкентни забт этиш учун юборади. Қўшинлар Сирдарёдан ўтиб, Қурамага келганда Хўжанд ҳокими Худоёрбой аҳволни аниқлаб, амир Насруллога хоинлик қилади ва Ш.нинг олий ҳокимиятини тан олади. Қўқон хони унга Хўжанд вилояти ҳокимлигини тортиқ қилади. Қўқон ва Тошкент қўшинлари ўртасидаги жангдан сўнг Тошкент ва Дашти Қипчоқ забт этилиб, қайтадан Қўқон хонлиги таркибига киритилган.
Ш. даврида хоннинг солиқ сиёсатига қарши халқ қўзғолонлари бўлиб турган. Ш.нинг мустақил равишда ҳокимиятни бошқаришга интилиши қипчоқлар раҳнамоси Мусулмонкулнинг қаршилигига учрайди. Мусулмонқул исён кўтариб, Исфара ҳокими Сотиболдибекни хат билан собиқ Қўқон хони Олимхоннинг ўғли Муродбекнинг олдига юборади ва уни Қўқон хонлигининг тахтини эгаллашга таклиф этади. Ўшда қўзғолон бошланганидан хабар топган Шаҳрихоннинг ҳокими, Мусулмонқулнинг режасини билмаган ҳолда, тезда қўшин тўплаб, Ўш қўзғолонини бостиради. Аммо Мусулмонқул ўз режасини бажариш учун Ўшга қўшин билан бориб, қўзғолонда иштирок этганларни бешафқат жазолаб ва қонга ботириб, 5—10 минг кишини асирга олади. Қўзғолон раҳбари
Мулла Юсуф ҳам қўлга олиниб Ўшда дорга осилади.
Бу вақтда эса Муродбек Қўқонга келиб, Ш. ҳузурига киради. Ш. вазиятни англаган ҳолда унга тахтни топширади. Мусулмонқулнинг содиқ одамлари тунда Ш.ни қатл этишади.
Ад. Бобобеков Ҳ. Н., Қўқон тарихи, Т., 1996; Набиев Р. Н., Из истории Кокандского ханства, Т., 1973.
Ҳайдарбек Бобобеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.