Şe'riy nutq
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123-b. — ziyouz.com
Şe'riy nutq — badiiy nutqning nasriy (soçma) va şe'riy (tizma) tarzidagi ikki şaklidan biri bölib, tilning muayyan içki ölçamga solingan, ma'no köçişiga asoslangan, hissiyotga töyingan alohida körinişi.
Ş.n. şe'rning yaratilişi uçun eng muhim birlamçi vosita bölib, kelib çiqişiga köra nasriy nutqdan qadimiydir. U inson tamaddunining dastlabki paytida uzoq vaqtgaça badiiy nutqning yagona şakli bölgan. Çunki Ş.n. qurilişidagi tartiblilik, musiqiylik, hissiylik, ölçovlilik uni kundalik qora sözdan farqlagan, u orqali ifodalanayotgan axborotning san'atga tegişliligini körsatib turgan.
Ş.n. muayyan ölçov asosida takrorlanib turadigan tartibli zarb (ritm) ga qurilgan, inson sezimlarini uyğotişga yönaltirilgan, hissiyotga töyingan kötarinki nutqdir. Uning öziga xosligini ritmik bölak va ritmik vositalar ta'min etadi. Butun borliq harakati zarblarning izçil takroriga asoslangani kabi Ş.n. ham qatiy ritmga tayanadi. Tabiatdagi tartibli takrorlar kun va tun hamda fasllar almaşinişini ta'minlagani, inson tanasining ritmikasi yurak urişi, nafas olişi maromini taşkil etgani kabi böğin, turoq, rukn, misra va band şaklidagi ritmik bölaklar takrori Ş.n.ning ta'sirli va yaşovçan bölişiga olib keladi. Uni şakllantirişda pauza, qofiya va qofiya tizimi singari ritmik vositalar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Şuningdek, Ş.n.ni yuzaga keltirişda poetik sintaksisning inversiya, sintaktik parallelizm kabi körinişlari, fonetik vositalarning vokal va konsonans alliteratsiya, anafora, epifora, gradatsiya singari turlari ham katta samara beradi.
Qozoqboy Yöldoşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЕЪРИЙ НУТҚ — бадиий нутқнинг насрий (сочма) ва шеърий (тизма) тарзидаги икки шаклидан бири бўлиб, тилнинг муайян ички ўлчамга солинган, маъно кўчишига асосланган, ҳиссиётга тўйинган алоҳида кўриниши.
Ш.н. шеърнинг яратилиши учун энг муҳим бирламчи восита бўлиб, келиб чиқишига кўра насрий нутқдан қадимийдир. У инсон тамаддунининг дастлабки пайтида узоқ вақтгача бадиий нутқнинг ягона шакли бўлган. Чунки Ш.н. қурилишидаги тартиблилик, мусиқийлик, ҳиссийлик, ўлчовлилик уни кундалик қора сўздан фарқлаган, у орқали ифодаланаётган ахборотнинг санъатга тегишлилигини кўрсатиб турган.
Ш.н. муайян ўлчов асосида такрорланиб турадиган тартибли зарб (ритм) га қурилган, инсон сезимларини уйғотишга йўналтирилган, ҳиссиётга тўйинган кўтаринки нутқдир. Унинг ўзига хослигини ритмик бўлак ва ритмик воситалар таъмин этади. Бутун борлиқ ҳаракати зарбларнинг изчил такрорига асослангани каби Ш.н. ҳам қатьий ритмга таянади. Табиатдаги тартибли такрорлар кун ва тун ҳамда фасллар алмашинишини таъминлагани, инсон танасининг ритмикаси юрак уриши, нафас олиши маромини ташкил этгани каби бўғин, туроқ, рукн, мисра ва банд шаклидаги ритмик бўлаклар такрори Ш.н.нинг таъсирли ва яшовчан бўлишига олиб келади. Уни шакллантиришда пауза, қофия ва қофия тизими сингари ритмик воситалар ҳам муҳим аҳамият касб этади. Шунингдек, Ш.н.ни юзага келтиришда поэтик синтаксиснинг инверсия, синтактик параллелизм каби кўринишлари, фонетик воситаларнинг вокал ва консонанс аллитерация, анафора, эпифора, градация сингари турлари ҳам катта самара беради.
Қозоқбой Йўлдошев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.