Şe'riyat

Şe'riyat ŞE'RIYAT, poeziya — şe'riy asarlar majmui. Dastlab Ş. deyilganda, umuman badiiy adabiyot tuşunilgan. Ş. badiiyatga daxldor sanalgan. Insoniyat tarixida faqat şe'r şaklida yozilgan bitiklargina söz san'atiga tegişli hisoblab kelingan. Garçi qadim zamonlarda ham nasrga oid asarlar yaratilgan bölsada, ular nafis san'atga, badiiy adabiyotga tegişli emas, deb qaralgan. Şe'rning muayyan içki tartib asosiga qurilganligi, oddiy sözlaşuvga öxşamasligi, hamma ham fikru tuyğularini bu şakdda ifodalay olmasligi unga qandaydir sirlilik, mumtozlik maqomini beradi. Bunday qaraş butun dunyoda hukmron bölgan. Yevropada Uyğoniş davriga kelibgina nasriy asarlar badiiy adabiyotga tegişli ekanligi tan olingan. Rossiyada 19-asr boşlarida nasriy asarlar ham badiiy adabiyot namunalari sanaladigan böldi. Musulmon Şarqida esa, nasrni söz san'atiga tegişli, deb hisoblamaslik 19-asr oxirlariga qadar davom etib keldi.

Alişer Navoiy «Hayrat ulabror» asarida çamanzordagi gul kabi gözal va tartibli şe'r (nazm)ning tuproqqa qorişib yotgan çeçak singari bölgan nasrdan mislsiz darajada ustun ekanligini «Nazm anga gulşanda oçilmoğliği, Nasr qaro yerğa soçilmoğliği» va «Bölmasa e'joz (mö'jiza) maqomida nazm, Bölmas edi Tengri kalomida nazm» tarzida ifoda etadi. Şuning uçun ham özbek adabiyoti tarixida Ş. ustuvor örin tutadi. Ş.ning axborot beriş vositasigina bölgan sözlaşuvdan yoki fikrni tuşuntiriş yöli bölmiş ilmiy bayondan özining alohida qurilişi, nutqning odatdagi talablariga böysunmasligi bilan ajralib turişi, kişida hissiyot uyğotadigan ohangga egaligi ajdodlarimizda unga nisbatan ehtiromli munosabat uyğotgan. Ş.ga xos musiqiylik, tartiblilik, şartlilik uni öz-özidan ijodga, badiiyatga daxldor qilib qörsatgan.

Ş. tufayli inson nutqi jarangdor musiqiylik, tugallik, butunlik va uyğunlik kasb etadi. Çunki Ş.da sözning sehrli jozibasi, odam ruhiyatiga ta'sir körsata oladigan darajadagi kötarinkiligi namoyon bölgan. Qadimda Ş.ga ijro etiladigan, binobarin, kişilar tomonidan bevosita idrok qilinadigan hodisa sifatida qaralgan. Minglab yillar mobaynida Ş., asosan, inson tuyğulariga ta'sir körsatiş vositasi sanalgani uçun ham uning musiqiyligi, ohangdorligi va jarangdorligiga alohida e'tibor berilgan. Ş. namunalari faqat mazmuni bilan emas, balki ifoda tarzi orqali ham öquvçilar va tinglovçilarni rom etgan. Bu hol Ş. namunalarining kuylaydigan darajadagi qat'iy akustik xususiyatlarga ega bölişini taqozo qilgan. Ş.da muayyan musiqiy zarb (ritm) va qofiya, poetik sintaksis va inversiyalar qöllanişi sözlarning harakatçanligi, ohangdorligi va yoqimliligini ta'minlaydi. Bu hol mazmun tovlanişlariga erişiş borasida Ş.ga tuganmas imkoniyatlar beradi. Nasriy asarlar öquvçi tomonidan yolğiz idrok etilgani, asosan, içda öqilgani uçun ham muallif hamda qahramonlar ovozini har bir kişi alohida «içki quloq» bilan eşitgan.

Ş. uçun voqea va tafsilotlar tasviri emas, balki inson ruhiyati ifodasi muhimdir. Bu borada özbek Ş.i ayriça yuksak maqomda turadi. Şu bois milliy Ş. uçun voqeabandliqdan köra inson tuyğulari jilvasi, çigal keçinmalarini hissiyotga ta'sir etadigan, uni titroqqa soladigan yösinda ifoda etiş muhimdir. Qat'iy poetik qoliplarga amal etilgan holda şe'riy kaşfiyotlar qiliş zaruriyati özbek Ş.ining mukammallaşuviga olib keldi.

Şoir şe'riy olamining tamomila özgaçaligi, muayyan şe'rda ifodalangan poetik mazmunni boşqa asarlarda, bölakça yösinda beriş deyarli mumkin emasligi Ş.da universallikning közga körinmaydigan, ilğab bölmaydigan darajada kam ekanligiga sababdir. Har bir şe'r özigagina mansub qoida bilan tuğiladi va şunga köra yaşaydi. Çölpon qalamiga mansub quyidagi misralarda Ş.ga xos ayni şu xususiyatlarni köriş mumkin:

Bir tugam soçlaring mening qölimda,

Ğijimlab öpaymi yo tarab oçay?

Sir deb saqlaganing mening qöynimda,

Sir deb saqlayinmi yo yelga soçay?

Soçilgan soçingday soçilsa siring,

Anor yuzlaringni kimga tugasan?

Özingku ularda vafo yöq deding,

Nimaga ularni tağin kutasan?

Bu misralar nasriy matnga aylantirilsa, undagi sirlilik, ta'sirçanlik, mukammallik butunlay yöqqa çiqib, oddiy sözlarning unçalik ham mantiqli bölmagan yiğindisiga aylanib qoladi. Ş.ning sehri uning mohiyatini anglaş muşkulligida, mazmunning tutqiç bermasligidadir. Şoirning özigagina xos jonli ohang, faqat özigagina tegişli betakror ruhiy holatning ifodalanişi Ş.ni yuksak darajaga kötaruvçi omildir.

Söz san'atining alohida şakli sifatida nasrning paydo bölişi özbek Ş.ining mohiyatini özgartirib, taraqqiyotini susaytirib qöymagan bölsada, uning tabiatiga jiddiy ta'sir körsatadi. Yangi özbek Ş.i yanada nafislaşdi, yanada turfalaşdi. Ş. jamiyat va tabiatda röy bergan hayotiy hodisani badiiy hodisaga aylantiriş vositasi hamda şaxsiy keçinmalarni, şoirning betakror va haqiqiy hislarini ifoda qilişning yöli sifatida şiddat bilan rivojlanmoqda. Şubhasiz, yangi özbek Ş.i köproq lirik mohiyat kasb etayotir.

Qozoqboy Yöldoşev.