Şe'rşunoslik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125–126-b. — ziyouz.com
Şe'rşunoslik - şe'r tuzilişi, şe'riy asarning ğoyasi, badiiyati va şaklini örganuvçi fan sohasi, adabiyotşunoslikning bir bölimi. Ş.ilmiy jihatdan asosan 3 narsani: şe'r san'ati, şe'r vazni va şe'r qofiyasini örganadi. Şe'rning mazmun jihatlarini (ma'lum qadar, ğoyaviy xususiyatlarini ham) örganiş esa adabiy tanqidning vazifasiga kiradi. Ş. fonika (qofiya va tovuş usullari), megrika (vazn) va strofika (band va qofiyalar tuzilişi) kabi qismlardan iborat. Ş. şe'r tuzilişining taraqqiyotini, uning milliy til hamda boşqa xalqlarning şe'r tuzilişlari bilan aloqasini tekşiradi.
Ş. qadimdan fan sifatida şakllangan. Yunonistonda mil. av. 4—3-asrlarda yuzaga keddi va uzoq davrlargaça şe'r yoziş qoidalarini örganuvçi normativ va formalistik tarzdagi fan bölib qoldi. Hindistonda Ş. 5-asrda paydo böldi. U sanskrit tilida yaratilgan, 2-ming yillikning oxiri —1-ming yillik avvaliga mansub veda adabiyotiga şarhlar yoziş tarzida yuzaga keldi.
Özbek Ş. tarixi, asosan, 2 yirik davrga bölinadi: 1) 20-asrning boşlarigaça bölgan davr. Mazkur davr islomning Örta Osiyoga kirib kelişidan boşlab juda katta muddatni öz içiga qamrab olgan. Bu davr Ş.iga doir manbalar Yaqin va Örta Şarq mamlakatlari hamda Örta Osiyo, jumladan, özbek mutafakkir olimlarining nazm va aruz haqidagi arab, fors va turkiy (özbek) tillarida yozgan risolalari, kitoblari va tazkiralaridan iboratdir. Tarixiy poetikaning ulkan bilimdonlari Abu Ali ibn Sino, Xalil ibn Ahmad, Şamsiddin Muhammad ibn Qays Roziy, Mahmud az-Zamaxşariy, Raşididdin Vatvot, Aruziy Samarqandiy, Yusuf Sakkokiy, Sa'diddin Taftazoniy, Şayx Ahmad Taroziy, Abdurahmon Jomiy, Alişer Navoiy, Muhammad Avfiy, Davlatşoh Samarqandiy, Atoulloh Mahmud Husayniy, Zahiriddin Muhammad Bobur singari allomalarning nazm ilmi borasidagi risolayu kitoblari Şarq xalqlari, şu jumladan, özbek xalqi şe'riyati va uning nazariyasini ylmiy örganiş qadimdan rivoj topganligini körsatadi.
9—13-asrlar davomida Forobiy, Ibn Sino, Zamaxşariy kabi mutafakkirlar öz risolalarida va poetikaga oid asarlarida şe'riyatni tadqiq etişning öziga xos yöllarini körsatib ötişgan. Mas, Şayx Ahmad ibn Xudoydod Taroziy turkiy tildagi «Fu
nun ulbaloğa» kitobida öz davri şe'riyati, vazn, qofiya va san'atlar haqida muhim ilmiy ma'lumotlarni keltirgan. Alişer Navoiyning «Risolai mufradot», «Mezon ulavzon», «Majolis unnafois», Boburning «Muxtasar» asarlari ham Şarq şe'riyatining turli muammolariga bağişlangan asarlar sirasiga mansub. Ötmişda Şarq, jumladan, özbeq Ş.ida şe'riyatni turli sohalariga köra örganiş ma'qul körilgan: «ilmi aruz», «ilmi qofiya», «ilmi badi'», «ilmi muammo» kabi;
2) 20-asrning 20—30-y.laridan to şu qungaça bölgan davr. Bu davrga kelib adabiyot darsliklari va öquv qöllanmalarida özbek şe'riyatini örganiş, vazn va qofiyaga oid mulohazalar paydo böldi. 30—40-y.larda Fitratning «Aruz haqida», «Adabiyot qoidalari» risolalari bilan bir qatorda A.Sa'diy, Oybek, Ğafur Ğulom, I.Sultonning darslik va ilmiy risolalari dunyo yuzini körgan bölsa, ötgan asrning 60—90-y.larida Ş. borasida köplab tadqiqotlar paydo böldi. M.Şayxzoda, A.Hayitmetov, A.Abduğafurov, Ş. Şomuhamedov, S. Mamajonov, O.Şarafiddinov, A.Rustamov, U.Töyçiyev, A.Hojiahmedov, N.Şukurov, R.Orzibekov, U.Normatov, O.Nosirov, N.Karimov, T.Boboyev, Yo.Ishoqov, J.Kamol, B.Akramov, B.Sarimsoqov, I.Haqqulov va boşqalar olimlarning tadqiqotlarida özbek Ş.ining turli masalalari yoritildi.
Ötgan asrning 90-y.lar şe'riyati, şe'riyatdagi yangiça dunyoqaraş va uning öziga xos körinişda aks etişi, qahramon va uning ruhiyati, şoir va uning şuuriy darajasi muammolari ilmiy işlar mavzulariga aylandi. Özbek Ş.i qadim ildizlardan oziqlangan holda jahon adabiyotşunosligining eng ilğor jihatlaridan bahramand bölgan özbek fanini qöplab yangi tadqiqotlar bilan boyitib bormoqda.
Otabek Jöraboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЕЪРШУНОСЛИК - шеър тузилиши, шеърий асарнинг ғояси, бадиияти ва шаклини ўрганувчи фан соҳаси, адабиётшуносликнинг бир бўлими. Ш.илмий жиҳатдан асосан 3 нарсани: шеър санъати, шеър вазни ва шеър қофиясини ўрганади. Шеърнинг мазмун жиҳатларини (маълум қадар, ғоявий хусусиятларини ҳам) ўрганиш эса адабий танқиднинг вазифасига киради. Ш. фоника (қофия ва товуш усуллари), мегрика (вазн) ва строфика (банд ва қофиялар тузилиши) каби қисмлардан иборат. Ш. шеър тузилишининг тараққиётини, унинг миллий тил ҳамда бошқа халқларнинг шеър тузилишлари билан алоқасини текширади.
Ш. қадимдан фан сифатида шаклланган. Юнонистонда мил. ав. 4—3-асрларда юзага кедди ва узоқ даврларгача шеър ёзиш қоидаларини ўрганувчи норматив ва формалистик тарздаги фан бўлиб қолди. Ҳиндистонда Ш. 5-асрда пайдо бўлди. У санскрит тилида яратилган, 2-минг йилликнинг охири —1-минг йиллик аввалига мансуб веда адабиётига шарҳлар ёзиш тарзида юзага келди.
Ўзбек Ш. тарихи, асосан, 2 йирик даврга бўлинади: 1) 20-асрнинг бошларигача бўлган давр. Мазкур давр исломнинг Ўрта Осиёга кириб келишидан бошлаб жуда катта муддатни ўз ичига қамраб олган. Бу давр Ш.ига доир манбалар Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатлари ҳамда Ўрта Осиё, жумладан, ўзбек мутафаккир олимларининг назм ва аруз ҳақидаги араб, форс ва туркий (ўзбек) тилларида ёзган рисолалари, китоблари ва тазкираларидан иборатдир. Тарихий поэтиканинг улкан билимдонлари Абу Али ибн Сино, Халил ибн Аҳмад, Шамсиддин Муҳаммад ибн Қайс Розий, Маҳмуд аз-Замахшарий, Рашидиддин Ватвот, Арузий Самарқандий, Юсуф Саккокий, Саъдиддин Тафтазоний, Шайх Аҳмад Тарозий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Муҳаммад Авфий, Давлатшоҳ Самарқандий, Атоуллоҳ Маҳмуд Ҳусайний, Заҳириддин Муҳаммад Бобур сингари алломаларнинг назм илми борасидаги рисолаю китоблари Шарқ халқлари, шу жумладан, ўзбек халқи шеърияти ва унинг назариясини йлмий ўрганиш қадимдан ривож топганлигини кўрсатади.
9—13-асрлар давомида Форобий, Ибн Сино, Замахшарий каби мутафаккирлар ўз рисолаларида ва поэтикага оид асарларида шеъриятни тадқиқ этишнинг ўзига хос йўлларини кўрсатиб ўтишган. Мас, Шайх Аҳмад ибн Худойдод Тарозий туркий тилдаги «Фу
нун улбалоға» китобида ўз даври шеърияти, вазн, қофия ва санъатлар ҳақида муҳим илмий маълумотларни келтирган. Алишер Навоийнинг «Рисолаи муфрадот», «Мезон улавзон», «Мажолис уннафоис», Бобурнинг «Мухтасар» асарлари ҳам Шарқ шеъриятининг турли муаммоларига бағишланган асарлар сирасига мансуб. Ўтмишда Шарқ, жумладан, ўзбеқ Ш.ида шеъриятни турли соҳаларига кўра ўрганиш маъқул кўрилган: «илми аруз», «илми қофия», «илми бадиъ», «илми муаммо» каби;
2) 20-асрнинг 20—30-й.ларидан то шу қунгача бўлган давр. Бу даврга келиб адабиёт дарсликлари ва ўқув қўлланмаларида ўзбек шеъриятини ўрганиш, вазн ва қофияга оид мулоҳазалар пайдо бўлди. 30—40-й.ларда Фитратнинг «Аруз ҳақида», «Адабиёт қоидалари» рисолалари билан бир қаторда А.Саъдий, Ойбек, Ғафур Ғулом, И.Султоннинг дарслик ва илмий рисолалари дунё юзини кўрган бўлса, ўтган асрнинг 60—90-й.ларида Ш. борасида кўплаб тадқиқотлар пайдо бўлди. М.Шайхзода, А.Ҳайитметов, А.Абдуғафуров, Ш. Шомуҳамедов, С. Мамажонов, О.Шарафиддинов, А.Рустамов, У.Тўйчиев, А.Ҳожиаҳмедов, Н.Шукуров, Р.Орзибеков, У.Норматов, О.Носиров, Н.Каримов, Т.Бобоев, Ё.Исҳоқов, Ж.Камол, Б.Акрамов, Б.Саримсоқов, И.Ҳаққулов ва бошқалар олимларнинг тадқиқотларида ўзбек Ш.ининг турли масалалари ёритилди.
Ўтган асрнинг 90-й.лар шеърияти, шеъриятдаги янгича дунёқараш ва унинг ўзига хос кўринишда акс этиши, қаҳрамон ва унинг руҳияти, шоир ва унинг шуурий даражаси муаммолари илмий ишлар мавзуларига айланди. Ўзбек Ш.и қадим илдизлардан озиқланган ҳолда жаҳон адабиётшунослигининг энг илғор жиҳатларидан баҳраманд бўлган ўзбек фанини қўплаб янги тадқиқотлар билан бойитиб бормоқда.
Отабек Жўрабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.