Şimoliy Amerika Kordilyera toğlari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 140–141-b. — ziyouz.com
Şimoliy Amerika Kordilyera toğlari — Kordilyera toğlarining Şim. Amerika materigining ğarbiy çekkasi böylab çözilgan qismi. Uz. 9000 km, eni 800 km dan (Kanadada) 1600 km gaça (AQŞda). Turli yoş va jinsli geologik strukturalardan tuzilgan: Kolorado platosi va Qoyali toğlar qattiq tokembriy massivlaridan, Yukon va Makenzi toğ massivlari çökindi va metamorfik paleozoy jinslarining qalin qatlamidan, Syerra-Nevada toğlari mezozoy batolitlari, Ğarbiy mintaqa tizmasi vulkanogen jinslardan taşkil topgan. Rangli metallar, simob, oltin, neft, toşkömir konlari bor. Ş.A.K.t. 3 ta böylama orografik mintaqaga bölinadi. Şarqiy yoki Qoyali toğlar mintaqasi Bruks, Makenzi, Şarqiy SyerraMadre va Qoyali toğlarning baland tizmalaridan iborat bölib, Tinç okean, Meksika qöltiği havzasi va Şim. Muz okeani havzalari orasida suvayirğiçdir. Eng baland joyi 4399 m (Qoyali toğlardagi Elbert çöqqisi). Ğarbiy yoki Tinç okean mintaqasi okeanböyi tizmalari va toğ oraliği depressiyalaridan iborat. Unga Alyaska tizmasi (MakKinli toği, 6193 m, materikning eng baland çöqqisi), Aleut, Qirğoqböyi, Kaskad toğlari, SyerraNevada, Ğarbiy SyerraMadre, Köndalang Vulkanli Syerra [Orisaba (5700 m), Popokatepetl (5452 m) vulkanlari], Janubiy SyerraMadre toğlari kiradi. Materikning çekka ğarbiy sohili böylab çözilgan tizmalar kuçli parçalangan va asosan, örtaça balandlikdagi toğlardan iborat. I ç k i mintaqa Tinç okean tizmalaridan şarkda joylaşgan Yukon, Freyzar, Kolumbiya, Katta Havza, Kolorado plato va yassitoğlaridan, Meksika toğligidan iborat bölib, ular çuqur tektonik depressiyalar bilan ajralgan.
Ş.A.K.t. turli tektonik elementlardan taşkil topgan. Ba'zi joylarda vulkanizm, seysmik va hoz. zamon tektonik harakatlar kuçli. Tinç okeanböyi tizmalarining öq qismida intruziv jinslar yer yuzasiga çiqib qolgan. Vulkanli tizmalar ham bor. Ş.A.K.t.ning şim. qismi arktika va subarktika, 40° şahrik.gaça bölgan hududlar mö'tadil, undan jan.da subtropik, Kaliforniya ya.o. va Meksika toğligi tropik mintaqalarda joylaşgan. Tizmalarning Tinç okeanga qaragan yon bağirlarida yumşoq, okean iqlimi, içki hududlarda kontinental iqlim. Yoğin taqsimoti notekis. Eng kam yoğin içki yassitoğliklarda yoğadi. Alyaskadagi tizmalarda yillik yoğin 3000— 4000 mm, AQŞning içki platolarida 400—200 mm, Moxave çölida 50 mm. Eng qalin qor qoplami Alyaska jan.da, Qirgoqböyi tizmasi va Kanadaning Kolumbiya toğlarida kuzatiladi. Qor çiziğining eng past çegarasi (300—450 m) Janubiy Alyaska toğlarining okeanga qaragan yon bağrida. Janubiy tomon qor çiziğining bal. 4500 m dan ham oşadi. Muzliklarning umumiy mayd. 67 ming km2, asosan, Alyaska va Kanada ğarbidadir. Yukon, Makenzi, Missuri, Kolumbiya, Kolorado, Rio-Grande kabi yirik daryolar Ş.A.K.t.dan boşlanadi. Şim.da muzliktektonik yöl bilan va daryo özanining tösilib qolişi natijasida vujudga kelgan çuçuk suvli köl köp. Yirik va sersuv daryolar gidroenergiya resurslariga boy. Ş.A.K.t.da landşaftlarning balandlik mintaqalari aniq ajralgan. Tinç okean sohili bilan içki hududlar landşaftlari özaro farq qiladi. Ş.A.K.t.ning şim. qismidagi tizmalarning yon bağirlari igna bargli örmonlar bilan qoplangan. Içki yassitoğliklarning jan. qismini quruq daşt va çöllar egallaydi. Meksika toğligini örab turgan toğlarning taşqariga qaragan yon bağirlari doim yaşil tropik örmonlar bilan qoplangan. Markaziy Amerika Kordilyera toğlarining Tinç okeanga qaragan yon bağirlarida barg tökuvçi tropik örmonlar, nisbatan quruq hududlar va içki soyliklarda tikanli siyrak örmonlar, kaktus va savanna ösimliklari ösadi. Hayvonot dunyosi xilmaxil: tundra qismida şimol buğusi, qutb tulkisi, quyon, lemming, los va boşqalar, örmonlarda karibu, grizli ayiği, böri, toğ qöyi, bizon, antilopa, möynali hayvonlar, çala çöl va çöllarda kemiruvçilar va sudraluvçilar, tropik örmonlarda maymunlar, yaguar, tapir, puma va boşqalar yaşaydi. Juda katta maydonlar özlaştirilgan, q.x. ekinlari ekiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШИМОЛИЙ АМЕРИКА КОРДИЛЬЕРА ТОҒЛАРИ — Кордильера тоғларининг Шим. Америка материгининг ғарбий чеккаси бўйлаб чўзилган қисми. Уз. 9000 км, эни 800 км дан (Канадада) 1600 км гача (АҚШда). Турли ёш ва жинсли геологик структуралардан тузилган: Колорадо платоси ва Қояли тоғлар қаттиқ токембрий массивларидан, Юкон ва Макензи тоғ массивлари чўкинди ва метаморфик палеозой жинсларининг қалин қатламидан, Сьерра-Невада тоғлари мезозой батолитлари, Ғарбий минтақа тизмаси вулканоген жинслардан ташкил топган. Рангли металлар, симоб, олтин, нефть, тошкўмир конлари бор. Ш.А.К.т. 3 та бўйлама орографик минтақага бўлинади. Шарқий ёки Қояли тоғлар минтақаси Брукс, Макензи, Шарқий СьерраМадре ва Қояли тоғларнинг баланд тизмаларидан иборат бўлиб, Тинч океан, Мексика қўлтиғи ҳавзаси ва Шим. Муз океани ҳавзалари орасида сувайирғичдир. Энг баланд жойи 4399 м (Қояли тоғлардаги Элберт чўққиси). Ғарбий ёки Тинч океан минтақаси океанбўйи тизмалари ва тоғ оралиғи депрессияларидан иборат. Унга Аляска тизмаси (МакКинли тоғи, 6193 м, материкнинг энг баланд чўққиси), Алеут, Қирғоқбўйи, Каскад тоғлари, СьерраНевада, Ғарбий СьерраМадре, Кўндаланг Вулканли Сьерра [Орисаба (5700 м), Попокатепетль (5452 м) вулканлари], Жанубий СьерраМадре тоғлари киради. Материкнинг чекка ғарбий соҳили бўйлаб чўзилган тизмалар кучли парчаланган ва асосан, ўртача баландликдаги тоғлардан иборат. И ч к и минтақа Тинч океан тизмаларидан шаркда жойлашган Юкон, Фрейзар, Колумбия, Катта Ҳавза, Колорадо плато ва ясситоғларидан, Мексика тоғлигидан иборат бўлиб, улар чуқур тектоник депрессиялар билан ажралган.
Ш.А.К.т. турли тектоник элементлардан ташкил топган. Баъзи жойларда вулканизм, сейсмик ва ҳоз. замон тектоник ҳаракатлар кучли. Тинч океанбўйи тизмаларининг ўқ қисмида интрузив жинслар ер юзасига чиқиб қолган. Вулканли тизмалар ҳам бор. Ш.А.К.т.нинг шим. қисми арктика ва субарктика, 40° шаҳрик.гача бўлган ҳудудлар мўътадил, ундан жан.да субтропик, Калифорния я.о. ва Мексика тоғлиги тропик минтақаларда жойлашган. Тизмаларнинг Тинч океанга қараган ён бағирларида юмшоқ, океан иқлими, ички ҳудудларда континентал иқлим. Ёғин тақсимоти нотекис. Энг кам ёғин ички ясситоғликларда ёғади. Аляскадаги тизмаларда йиллик ёғин 3000— 4000 мм, АҚШнинг ички платоларида 400—200 мм, Мохаве чўлида 50 мм. Энг қалин қор қоплами Аляска жан.да, Қиргоқбўйи тизмаси ва Канаданинг Колумбия тоғларида кузатилади. Қор чизиғининг энг паст чегараси (300—450 м) Жанубий Аляска тоғларининг океанга қараган ён бағрида. Жанубий томон қор чизиғининг бал. 4500 м дан ҳам ошади. Музликларнинг умумий майд. 67 минг км2, асосан, Аляска ва Канада ғарбидадир. Юкон, Макензи, Миссури, Колумбия, Колорадо, Рио-Гранде каби йирик дарёлар Ш.А.К.т.дан бошланади. Шим.да музликтектоник йўл билан ва дарё ўзанининг тўсилиб қолиши натижасида вужудга келган чучук сувли кўл кўп. Йирик ва серсув дарёлар гидроэнергия ресурсларига бой. Ш.А.К.т.да ландшафтларнинг баландлик минтақалари аниқ ажралган. Тинч океан соҳили билан ички ҳудудлар ландшафтлари ўзаро фарқ қилади. Ш.А.К.т.нинг шим. қисмидаги тизмаларнинг ён бағирлари игна баргли ўрмонлар билан қопланган. Ички ясситоғликларнинг жан. қисмини қуруқ дашт ва чўллар эгаллайди. Мексика тоғлигини ўраб турган тоғларнинг ташқарига қараган ён бағирлари доим яшил тропик ўрмонлар билан қопланган. Марказий Америка Кордильера тоғларининг Тинч океанга қараган ён бағирларида барг тўкувчи тропик ўрмонлар, нисбатан қуруқ ҳудудлар ва ички сойликларда тиканли сийрак ўрмонлар, кактус ва саванна ўсимликлари ўсади. Ҳайвонот дунёси хилмахил: тундра қисмида шимол буғуси, қутб тулкиси, қуён, лемминг, лось ва бошқалар, ўрмонларда карибу, гризли айиғи, бўри, тоғ қўйи, бизон, антилопа, мўйнали ҳайвонлар, чала чўл ва чўлларда кемирувчилар ва судралувчилар, тропик ўрмонларда маймунлар, ягуар, тапир, пума ва бошқалар яшайди. Жуда катта майдонлар ўзлаштирилган, қ.х. экинлари экилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.