Şimoliy Atlantika şartnomasi taşkiloti

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141–143-b. — ziyouz.com

Şimoliy Atlantika şartnomasi taşkiloti ŞIMOLIY ATLANTIKA ŞARTNOMASI TAŞKILOTI, NATO (North Atlantic Treaty Organisation — NATO) — xalqaro davlatlararo harbiysiyosiy taşkilot. 1949 yil 4 apr.da Vaşingtonda 12 davlat: AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, Kanada, Italiya, Portugaliya, Norvegiya, Daniya, Islandiya vakillari tomonidan Şim. Atlantika şartnomasi imzolangan. Taşkilotga 1952 yil Gretsiya va Turkiya; 1955 yil GFR, 1982 yil Ispaniya, 1999 yil Vengriya, Polşa va Çexiya, 2004 yil Latviya, Litva, Estoniya, Slovakiya, Sloveniya, Bolgariya va Ruminiya qabul qilindi; 1966 yil Fransiya NATOning harbiy tuzilmalaridan çiqqan.

Şartnoma dastlab Sovet Ittifoqi tomonidan agressiya xavfiga qarşi birgalikda himoyalaniş va jamoaviy xavfsizlikni nazarda tutgan. Bu 2-jahon uruşidan keyin AQŞ tomonidan tuzilgan birinçi uyuşma bölib, u Ğarb mamlakatlarining ittifoqini anglatardi. Bunday şartnoma tuzilişiga «sovuq uruş»ning tobora keng tus olgani sabab bölgan. Ğarbiy Yevropa mamlakatlari Sovet Ittifoqidan yakka tartibda himoyalanişda özlarini ojiz his etganliklari uçun 1947 yil hamkorlikda himoya tizimini yarata boşladilar. 1948 yil 17 martda 5 mamlakat — Belgiya, Fransiya, Lyuksemburg, Niderlandiya va Buyuk Britaniya «Bryussel şartnomasi»ni imzolagan edilar. Bu şartnoma NATO ga asos böldi. NATO ning asosiy priniipi şartnomaning «Tomonlar Yevropa yoki Şim. Amerikada bir yoki undan ortiq mamlakatga qilinadigan qurolli hujumni barçaga qarşi hujum sifatida qaraydi» degan moddasida ifodalangan. Şartnoma BMT Ustavining 51-moddasiga muvofiq işlab çiqilgan bölib, bu moddada mustaqil davlatlar yakka tartibda yoki jamoa bölib öz mudofaasini taşkil etiş huquqiga egaligi körsatilgan. Şartnoma NATO ga kiruvçi mamlakatlarga Ğarbiy Yevropa va Şim. Atlantikani himoya qiliş vazifasini yuklagan. Şartnoma, şuningdek, a'zolar örtasida siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy aloqalarni çuqurlaştiriş maqsadida işlab çiqilgan. NATO qurolli kuçlari 1950 yil iyunda boşlangan Koreya uruşiga javoban şu yil taşkil qilingan.

NATO ittifoq hisoblanadi. Uning içida yagona, markazlaşgan organ mavjud emas. Huquqiy jihatdan heç bir davlat özining körsatmalariga qöşilişga boşqa davlatlarni majbur etişga haqli emas. NATO tuzilmasini siyosiy (fuqaroviy) rp harbiy qismga böliş mumkin. Şim. Atlantika Kengaşi NATOning oliy siyosiy organi hisoblanadi. U ittifoqqa a'zo mamlakatlar hukumatlari örtasida maslahatlaşib olinadigan va işlarni muvofiqlaştiruvçi asosiy forumdir. Kengaş majlislari: haftasiga bir marta — NATO ga a'zo mamlakatlar doimiy vakillari (elçilari) darajasida; yiliga 2 marta — taşqi işlar vazirlari darajasida; kelişuv böyiça, alohida hollarda — davlatlar va hukumatlar boşliqlari darajasida ötadi. Kengaş kun tartibiga amalda har qanday masala qöyiladi, ittifoqqa a'zo mamlakatlar özining içidagi vaziyatlarga baho beriş bundan mustasno. Qarorlar konsensus asosida qabul qilinadi va barça a'zolar uçun bir xilda kuçga ega böladi. Harbiy masalalar Mudofaani rejalaştiriş komiteti (MRK) majlislarida muhokama qilinadi. Yadroviy rejalaştiriş guruhi majlislarida NATO siyosatida yadro qurolining ahamiyati bilan boğliq masalalar böyiça maslahatlaşuv böladi. NATO Boş kotibi yuqoridagi har uççala organning raisi hisoblanadi. Xalqaro kotibiyat ham uning tasarrufida böladi. Harbiy komitet NATOning oliy harbiy organi hisoblanadi. U barça qatnaşçi mamlakatlar Boş ştablari boşliqlaridan taşkil topadi. Komitet yiliga 2 marta ştab boşliqlari darajasida majlis qiladi, joriy masalalar NATOga a'zo mamlakatlar harbiy missiyalari vakillarining har haftalik uçraşuvlarida muhokama qilinadi. Xalqaro harbiy ştab Harbiy komitetning ijroiya organidir. NATO Praga sammiti (2002 yil noyab.)ning qarorlariga muvofiq, Yevropa va Atlantikada Boş harbiy qömondonliklar örniga NATO Birlaşgan qömondonliklari tuzildi. Bular — Yevropada NATO birlaşgan kuçlari Boş qömondonligi örniga operatsiyalar ustidan Birlaşgan qömondonlik (Mons şahri, Belgiya); Atlantikada NATO birlaşgan kuçlari Boş qömondonligi örniga qayta tuziş böyiça Birlaşgan qömondonlik (Norfolk şahri, AQŞ).

«Sovuq uruş» tugagandan söng NATOni dunyoda yuzaga kelgan yangi vaziyatga moslaştiriş boşlandi. 1991 yil Şim. Atlantika hamkorlik kengaşi tuzildi. U Yevroatlantika hamkorlik kengaşi (YEAHK)ga aylantirildi (1997). 1994 yildan NATOning «Tinçlik yölida hamkorlik» (TYH) dasturi amalga oşirila boşlandi. Bu dastur Yevroatlantika hududi xavfsizligining asosiy tarkibiy qismiga aylandi va NATOda markaziy örinni egallab kelmoqda. YEAHK ga 46 mamlakat a'zo (2004).

Özbekiston 1992 yil 10 martda Şim. Atlantika hamkorligi kengaşiga a'zo bölib kirdi. «Tinçlik yölida hamkorlik» dasturiga qöşiliş tögrisidagi hujjatning Özbekiston tomonidan imzolanişi (1994) respublikaning xalqaro tuzilmalarga integratsiyalaşuvi jarayonida yangi bosqiçni boşlab berdi. 1995 yil 16 avg. da Özbekiston NATO bilan xavfsizlik töğrisidagi bitimni imzoladi.

Özbekistonning NATO bilan özaro aloqalari har yili ikkala tomondan tasdiqlanadigan Individual hamkorlik dasturi orqali amalga oşiriladi.

Soat Musayev, Sayfiddin Jörayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШИМОЛИЙ АТЛАНТИКА ШАРТНОМАСИ ТАШКИЛОТИ, НАТО (North Atlantic Treaty Organisation — NАТО) — халқаро давлатлараро ҳарбийсиёсий ташкилот. 1949 йил 4 апр.да Вашингтонда 12 давлат: АҚШ, Буюк Британия, Франция, Бельгия, Нидерландия, Люксембург, Канада, Италия, Португалия, Норвегия, Дания, Исландия вакиллари томонидан Шим. Атлантика шартномаси имзоланган. Ташкилотга 1952 йил Греция ва Туркия; 1955 йил ГФР, 1982 йил Испания, 1999 йил Венгрия, Польша ва Чехия, 2004 йил Латвия, Литва, Эстония, Словакия, Словения, Болгария ва Руминия қабул қилинди; 1966 йил Франция НАТОнинг ҳарбий тузилмаларидан чиққан.

Шартнома дастлаб Совет Иттифоқи томонидан агрессия хавфига қарши биргаликда ҳимояланиш ва жамоавий хавфсизликни назарда тутган. Бу 2-жаҳон урушидан кейин АҚШ томонидан тузилган биринчи уюшма бўлиб, у Ғарб мамлакатларининг иттифоқини англатарди. Бундай шартнома тузилишига «совуқ уруш»нинг тобора кенг тус олгани сабаб бўлган. Ғарбий Европа мамлакатлари Совет Иттифоқидан якка тартибда ҳимояланишда ўзларини ожиз ҳис этганликлари учун 1947 йил ҳамкорликда ҳимоя тизимини ярата бошладилар. 1948 йил 17 мартда 5 мамлакат — Бельгия, Франция, Люксембург, Нидерландия ва Буюк Британия «Брюссель шартномаси»ни имзолаган эдилар. Бу шартнома НАТО га асос бўлди. НАТО нинг асосий приниипи шартноманинг «Томонлар Европа ёки Шим. Америкада бир ёки ундан ортиқ мамлакатга қилинадиган қуролли ҳужумни барчага қарши ҳужум сифатида қарайди» деган моддасида ифодаланган. Шартнома БМТ Уставининг 51-моддасига мувофиқ ишлаб чиқилган бўлиб, бу моддада мустақил давлатлар якка тартибда ёки жамоа бўлиб ўз мудофаасини ташкил этиш ҳуқуқига эгалиги кўрсатилган. Шартнома НАТО га кирувчи мамлакатларга Ғарбий Европа ва Шим. Атлантикани ҳимоя қилиш вазифасини юклаган. Шартнома, шунингдек, аъзолар ўртасида сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий алоқаларни чуқурлаштириш мақсадида ишлаб чиқилган. НАТО қуролли кучлари 1950 йил июнда бошланган Корея урушига жавобан шу йил ташкил қилинган.

НАТО иттифоқ ҳисобланади. Унинг ичида ягона, марказлашган орган мавжуд эмас. Ҳуқуқий жиҳатдан ҳеч бир давлат ўзининг кўрсатмаларига қўшилишга бошқа давлатларни мажбур этишга ҳақли эмас. НАТО тузилмасини сиёсий (фуқаровий) рп ҳарбий қисмга бўлиш мумкин. Шим. Атлантика Кенгаши НАТОнинг олий сиёсий органи ҳисобланади. У иттифоққа аъзо мамлакатлар ҳукуматлари ўртасида маслаҳатлашиб олинадиган ва ишларни мувофиқлаштирувчи асосий форумдир. Кенгаш мажлислари: ҳафтасига бир марта — НАТО га аъзо мамлакатлар доимий вакиллари (элчилари) даражасида; йилига 2 марта — ташқи ишлар вазирлари даражасида; келишув бўйича, алоҳида ҳолларда — давлатлар ва ҳукуматлар бошлиқлари даражасида ўтади. Кенгаш кун тартибига амалда ҳар қандай масала қўйилади, иттифоққа аъзо мамлакатлар ўзининг ичидаги вазиятларга баҳо бериш бундан мустасно. Қарорлар консенсус асосида қабул қилинади ва барча аъзолар учун бир хилда кучга эга бўлади. Ҳарбий масалалар Мудофаани режалаштириш комитети (МРК) мажлисларида муҳокама қилинади. Ядровий режалаштириш гуруҳи мажлисларида НАТО сиёсатида ядро қуролининг аҳамияти билан боғлиқ масалалар бўйича маслаҳатлашув бўлади. НАТО Бош котиби юқоридаги ҳар уччала органнинг раиси ҳисобланади. Халқаро котибият ҳам унинг тасарруфида бўлади. Ҳарбий комитет НАТОнинг олий ҳарбий органи ҳисобланади. У барча қатнашчи мамлакатлар Бош штаблари бошлиқларидан ташкил топади. Комитет йилига 2 марта штаб бошлиқлари даражасида мажлис қилади, жорий масалалар НАТОга аъзо мамлакатлар ҳарбий миссиялари вакилларининг ҳар ҳафталик учрашувларида муҳокама қилинади. Халқаро ҳарбий штаб Ҳарбий комитетнинг ижроия органидир. НАТО Прага саммити (2002 йил нояб.)нинг қарорларига мувофиқ, Европа ва Атлантикада Бош ҳарбий қўмондонликлар ўрнига НАТО Бирлашган қўмондонликлари тузилди. Булар — Европада НАТО бирлашган кучлари Бош қўмондонлиги ўрнига операциялар устидан Бирлашган қўмондонлик (Монс шаҳри, Бельгия); Атлантикада НАТО бирлашган кучлари Бош қўмондонлиги ўрнига қайта тузиш бўйича Бирлашган қўмондонлик (Норфолк шаҳри, АҚШ).

«Совуқ уруш» тугагандан сўнг НАТОни дунёда юзага келган янги вазиятга мослаштириш бошланди. 1991 йил Шим. Атлантика ҳамкорлик кенгаши тузилди. У Евроатлантика ҳамкорлик кенгаши (ЕАҲК)га айлантирилди (1997). 1994 йилдан НАТОнинг «Тинчлик йўлида ҳамкорлик» (ТЙҲ) дастури амалга оширила бошланди. Бу дастур Евроатлантика ҳудуди хавфсизлигининг асосий таркибий қисмига айланди ва НАТОда марказий ўринни эгаллаб келмоқда. ЕАҲК га 46 мамлакат аъзо (2004).

Ўзбекистон 1992 йил 10 мартда Шим. Атлантика ҳамкорлиги кенгашига аъзо бўлиб кирди. «Тинчлик йўлида ҳамкорлик» дастурига қўшилиш тўгрисидаги ҳужжатнинг Ўзбекистон томонидан имзоланиши (1994) республиканинг халқаро тузилмаларга интеграциялашуви жараёнида янги босқични бошлаб берди. 1995 йил 16 авг. да Ўзбекистон НАТО билан хавфсизлик тўғрисидаги битимни имзолади.

Ўзбекистоннинг НАТО билан ўзаро алоқалари ҳар йили иккала томондан тасдиқланадиган Индивидуал ҳамкорлик дастури орқали амалга оширилади.

Соат Мусаев, Сайфиддин Жўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.