Şimoliy dengiz
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 143–144-b. — ziyouz.com
Şimoliy dengiz - Atlantika okeanining çekka dengizi, Yevropa (Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya, Germaniya, Daniya, Norvegiya va Şvetsiya) qirğoqlariga tutaş, şarqda Skandinaviya va Yutlandiya ya.o.lari, ğarbda Buyuk Britaniya, Orkni va Şetlend o.lari bilan öralgan. Boltiq dengizi bilan Daniya böğozlari, Atlantika okeani bilan PadeKale va LaManş böğozlari orqali boğlangan. Mayd. 565 ming km2. Qirğoqlari şim.şarqida fordli, qolgan qismi past, ba'zan qumli. Aksari qismining çuq. 100 m dan ortiq, jan. qismida sayozliklar bor. Eng çuqur joyi 725 m. Eng yirik oroli — Gelgoland o. Ş.d.ga Elba, Vezer, Reyn, Temza daryolari quyiladi. Suvining t-rasi fev.da 2 — 7°, avg.da 12—19°. Şörligi 31—35% .
0 Dek.dan mart oylarigaça qirğoklarga yaqin qismida muzlar suzib yuradi. Teztez tuman böladi. Suv kötarilişi (7,6 m gaça) har yarim sutkada takrorlanadi. Şamollar ta'sirida dengiz suv sathi 3 m va undan ortiq kötariladi va natijada Buyuk Britaniya, Daniya, Niderlandiya, Belgiya sohillarining ança qismini suv bosadi. Organik dunyosi Şim. Atlantika zoogeografik oblastiga mansub. Ş.d.da ösimliklarning 300 dan ortiq turi uçraydi, hayvonlarning 1500 dan ziyod turi yaşaydi. Baliq (kambala, treska, pikşa, sayra, skumbriya, seld va boşqalar) ovlanadi. Dengiz tubidan neft va tabiiy gaz olinadi. Ş.d. orqali Atlantika okeaniga muhim dengiz yöllari ötgan. Asosiy portlari: Rotterdam, Amsterdam (Niderlandiya), Antverpen (Belgiya), London, Immingem, Xall (Buyuk Britaniya), Gamburg, Bremen, Vilgelmsxafen (GFR), Gyoteborg (Şvetsiya), Oslo, Bergen (Norvegiya).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШИМОЛИЙ ДЕНГИЗ - Атлантика океанининг чекка денгизи, Европа (Буюк Британия, Франция, Бельгия, Нидерландия, Германия, Дания, Норвегия ва Швеция) қирғоқларига туташ, шарқда Скандинавия ва Ютландия я.о.лари, ғарбда Буюк Британия, Оркни ва Шетленд о.лари билан ўралган. Болтиқ денгизи билан Дания бўғозлари, Атлантика океани билан ПадеКале ва ЛаМанш бўғозлари орқали боғланган. Майд. 565 минг км2. Қирғоқлари шим.шарқида фьордли, қолган қисми паст, баъзан қумли. Аксари қисмининг чуқ. 100 м дан ортиқ, жан. қисмида саёзликлар бор. Энг чуқур жойи 725 м. Энг йирик ороли — Гельголанд о. Ш.д.га Эльба, Везер, Рейн, Темза дарёлари қуйилади. Сувининг т-раси фев.да 2 — 7°, авг.да 12—19°. Шўрлиги 31—35% .
0 Дек.дан март ойларигача қирғокларга яқин қисмида музлар сузиб юради. Тезтез туман бўлади. Сув кўтарилиши (7,6 м гача) ҳар ярим суткада такрорланади. Шамоллар таъсирида денгиз сув сатҳи 3 м ва ундан ортиқ кўтарилади ва натижада Буюк Британия, Дания, Нидерландия, Бельгия соҳилларининг анча қисмини сув босади. Органик дунёси Шим. Атлантика зоогеографик областига мансуб. Ш.д.да ўсимликларнинг 300 дан ортиқ тури учрайди, ҳайвонларнинг 1500 дан зиёд тури яшайди. Балиқ (камбала, треска, пикша, сайра, скумбрия, сельд ва бошқалар) овланади. Денгиз тубидан нефть ва табиий газ олинади. Ш.д. орқали Атлантика океанига муҳим денгиз йўллари ўтган. Асосий портлари: Роттердам, Амстердам (Нидерландия), Антверпен (Бельгия), Лондон, Иммингем, Халл (Буюк Британия), Гамбург, Бремен, Вильгельмсхафен (ГФР), Гётеборг (Швеция), Осло, Берген (Норвегия).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.