Şimoliy muz okeani
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–147-b. — ziyouz.com
Şimoliy muz okeani (avvalgi nomlari: Şimoliy Qutbiy dengiz, Şimoliy Muz dengizi) — Dunyo okeanining bir qismi, Yevropa, Osiyo va Şim. Amerikaning şim. qirğoqlari oraliğida. Ş.M.o. böğozlar orqali Atlantika va Tinç okeanlari bilan tutaşgan. Maydoni böyiça okeanlar orasida eng kiçigi, 14,75 mln. km2, suvining hajmi 18 mln. km örtaça çuq. 1220 m, eng çuqur joyi 5527 m (Grenlandiya dengizining şim.şarqiy qismida). Qirğoqlari Yevrosiyoning ğarbida nisbatan baland, fordli, şarqida delta va laguna tipli, Kanada Arktika arxipelagida ança past, tekis. Norvegiya, Barens, Oq, Kara, Laptevlar, Şarqiy Sibir, Çukotka dengizlari — Yevrosiyo; Grenlandiya, Bofort, Baffin, Linkoln dengizlari va Gudzon qöltiği Şim. Amerika materigi qirğoqlariga tutaş. Ş.M.o. orollari soni böyiça Tinç okeandan keyin 2-örinni egallaydi. Eng yirik orol va arxipelaglar: Kanada Arktika arxipelagi, Grenlandiya, Şpitsbergen, Frans-Iosif Yeri, Novaya Zemlya, Severnaya Zemlya, Novosibirsk, Vrangel.
Relyefi va geologik tuzilişi. Ş.M.o. tubi geologik tuzilişiga köra 3 qismga: okeanning eng çuqur qismini öz içiga olgan Arktika havzasi, Şim. Yevropa havzasi (Grenlandiya, Norvegiya, Barens va Oq dengizlar) va okean hududining 1/3 qismini egallagan materik sayozligida joylaşgan dengizlarga (Kara, Laptevlar, Şarqiy Sibir, Çukotka, Bofort, Baffin) bölinadi. Ş.M.o. boşqa okeanlarga nisbatan sayoz. Materik sayozligi juda keng, okean tubi maydonining 50,3% ni egallaydi. Yevrosiyo şelf zonasi tubi relyefida suv osti kötarilmalari, botiqlari va novlari bölgan tekisliklar mavjud. Alyaska qirğoqlari böylab abrazivdenudatsion şelf çözilgan. Ş.M.o.ning materik yon bağirlari nisbatan keng, zinapoyasimon, suv osti kan'onlari bilan parçalangan. Ba'zi joylarda kengligi 150—300 km ga yetadi. Eng tor va tik Kanada materik sayozligi grabenlarning murakkab tizimi bilan parçalab yuborilgan. Okeanning markaziy qismida Gakkel, Lomonosov va Mendeleyev suv osti tizmalari bilan ajralgan bir neçta çuqur soyliklar: Nansen, Amundsen, Makarov, Kanada, Ğavvoslar va boşqalar mavjud.
Okean tubiga çökkan jinslarning qalinligi 1,5—2,5 km. Materik sayozligi terrigen, suv osti tizmalari va çuqur soyliklar gilli terrigen, materik yon bağri foraminifera mikrofaunali qumli balçiq çökindi jinslaridan iborat.
Gidrologik rejimi. Ş.M.o. iqlimi arktika iqlimiga mansub. Ş.M.o.ning yuqori kengliklarda joylaşganligi, doimiy muz qoplami, Atlantika va Tinç okeanlardan havo va suv massalarining kirib kelişi uning şakllanişiga ta'sir körsatadi. Qişda okean markaziy qismi ustida Arktika antitsikloni (yuqori bosimli oblast), yozda past bosimli oblast joylaşadi. Ğarbida yil davomida Islandiya minimumi, Grenlandiya ustida esa antitsiklon hukmron. Barça mavsumlarda bu yerga Atlantika okeanidan siklonlar keladi. Qişi juda sovuq va şamolli, havo t-rasi markaziy qismida —28° dan —30° gaça, Atlantika böyida —16° dan — 18° gaça. Şamol tezligi 8—10 m/sek., ba'zan 20—25 m/sek. gaça yetişi mumkin. Yozi ham sovuq. Katta qismida havo t-rasi —10° dan —12° gaça, ğarbiy çekka qismida qisqa muddat 6—8° gaça kötariladi. Bulutli kun köp böladi. Yoğin, asosan, qor şaklida yoğadi.
Ş.M.o. yuzasidagi oqim şamollar, Atlantika va Tinç okeanlari bilan suv almaşinişi, daryo oqimlari ta'sirida yuzaga keladi. Bu omillar yuza oqimlarning ğarbiy yönalişda harakatlanişiga va Çukotka dengizidan boşlanib, okeanni kesib ötuvçi va Şpitsbergen bilan Grenlandiya örtasidagi böğozga çiquvçi Transarktika oqimining şakllanişiga sabab böladi. Ş.M.o.ga quyiladigan Şim. Dvina, Peçora, Ob, Yenisey, Xatanga, Lena, Indigirka, Kolima, Makenzi va boşqalar yirik daryolar yiliga 5000 km3 çuçuk suv olib boradi. Şu sababli, okean yuzasidagi suvning şörligi 32%o, materik sayozligidagi dengizlarda 25—29%o. Yuza suvlarning t-rasi qişda 1°, yozda 0—5°. Sovuq va çuçuk suvlar yuza oqimlar ta'sirida Atlantika okeaniga oqadi. Uning örniga Atlantika va Tinç okeanlarning iliq va şör suvlari oqib keladi. Suv qalqişi har yarim sutkada takrorlanadi, balandligi markaziy qismida 0,5—0,6 m, ğarbida 1 m gaça, Barens dengizida 6 m gaça yetadi.
Ş.M.o.ning eng muhim gidrologik xususiyatlaridan biri uning qişda 9/10 qismining muz bilan qoplanişidir. Baffin va Grenlandiya dengizlarida aysberglar böladi. Okeanning markaziy qismida 3—4 m qalinlikdagi qöp yillik muz (pak) maydonlari uçraydi.
Ösimliklari va hayvonot dunyosi. Ş.M.o. ösimlik va hayvonot dunyosi Arktika va Atlantika oblastiga mansub. Fauna va flora turlari qutbga tomon kamayib boradi. Biroq hamma joyda diatom fitoplanktonlar jadal rivojlanadi, xususan, Arktika havzasi muzlarida ham. Şim. Yevropa havzasida hayvonot dunyosi turli tuman (2000 dan ziyod turi bor). Baliqlardan seld, treska, dengiz olabuğasi, pikşa va boşqalar köp uçraydi. Arktika havzasida oq ayiq, morj, tyulen, narval, beluxa va boşqalar yaşaydi.
Iqtisodiy geografik oçerki. Ş.M.o.ning noqulay iqlim şaroiti uning iqtisodiyotiga öz ta'sirini körsatadi. Okeanning jahon xöjaligidagi rolining oşişi uning materikka yaqin yerlaridagi tabiiy resurslardan keng foydalaniş bilan boğliq. Okean dengizlarida baliqning 150 turi va sut emizuvçilarning 17 turi yaşaydi. Baliqlardan taşqari okeandan dengiz hayvonlari ham ovlanadi. Oq dengizdan suvötlar olinadi. Foydali qazilma konlarini razvedka qiliş va qazib oliş işlari olib borilmoqda. Kanada Arktika arxipelagida qörğoşinrux va temir rudalari, Skandinaviya sohillarida xromit, nikel, temir va boşqalar rudalar, Grenlandiya sohillarida molibden rudalari olinadi. Suv ostidan neft-gaz oliş rivojlanmoqda. Şpitsbergen arxipelagida toşkömir qazib olinadi. Ş.M.o.ning transport ahamiyati oşib bormoqda. Okean dengizlari orqali 3 asosiy yönalişda suv yöllari ötadi: Atlantika okeanidan Norvegiya dengiziga, Şim. dengiz yöli — Barens va Oq dengiz portlaridan Bering bögozigaça, Arktika böylab turli marşrutlar. Ular Kanada Arktika arxipelagi, Grenlandiya ğarbiy sohildari va AQŞning şim. şarqiy sohillaridagi aholi punktlarini özaro boğlaydi. Muhim portlari: Murmansk, Belomorsk, Arxangelsk, Kandalakşa, Dikson, Tiksi (Rossiya), Tromsyo, Tronxeym (Norvegiya), Çerçill (Kanada), Valdiz (AQŞ).
Ş.M.o. dastlab mustaqil okean sifatida 1650 yilda golland geografi B.Varenius tomonidan ajratilgan va öşa davrda Giperborey okeani deb atalgan. 1845 yilda uni London geogr. jamiyati Ş.M.o. deb atadi. Tadqiq qiliniş tarixini Arktika maqolasidan qarang.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШИМОЛИЙ МУЗ ОКЕАНИ (аввалги номлари: Шимолий Қутбий денгиз, Шимолий Муз денгизи) — Дунё океанининг бир қисми, Европа, Осиё ва Шим. Американинг шим. қирғоқлари оралиғида. Ш.М.о. бўғозлар орқали Атлантика ва Тинч океанлари билан туташган. Майдони бўйича океанлар орасида энг кичиги, 14,75 млн. км2, сувининг ҳажми 18 млн. км ўртача чуқ. 1220 м, энг чуқур жойи 5527 м (Гренландия денгизининг шим.шарқий қисмида). Қирғоқлари Евросиёнинг ғарбида нисбатан баланд, фьордли, шарқида дельта ва лагуна типли, Канада Арктика архипелагида анча паст, текис. Норвегия, Баренц, Оқ, Кара, Лаптевлар, Шарқий Сибирь, Чукотка денгизлари — Евросиё; Гренландия, Бофорт, Баффин, Линкольн денгизлари ва Гудзон қўлтиғи Шим. Америка материги қирғоқларига туташ. Ш.М.о. ороллари сони бўйича Тинч океандан кейин 2-ўринни эгаллайди. Энг йирик орол ва архипелаглар: Канада Арктика архипелаги, Гренландия, Шпицберген, Франц-Иосиф Ери, Новая Земля, Северная Земля, Новосибирск, Врангель.
Рельефи ва геологик тузилиши. Ш.М.о. туби геологик тузилишига кўра 3 қисмга: океаннинг энг чуқур қисмини ўз ичига олган Арктика ҳавзаси, Шим. Европа ҳавзаси (Гренландия, Норвегия, Баренц ва Оқ денгизлар) ва океан ҳудудининг 1/3 қисмини эгаллаган материк саёзлигида жойлашган денгизларга (Кара, Лаптевлар, Шарқий Сибирь, Чукотка, Бофорт, Баффин) бўлинади. Ш.М.о. бошқа океанларга нисбатан саёз. Материк саёзлиги жуда кенг, океан туби майдонининг 50,3% ни эгаллайди. Евросиё шельф зонаси туби рельефида сув ости кўтарилмалари, ботиқлари ва новлари бўлган текисликлар мавжуд. Аляска қирғоқлари бўйлаб абразивденудацион шельф чўзилган. Ш.М.о.нинг материк ён бағирлари нисбатан кенг, зинапоясимон, сув ости канъонлари билан парчаланган. Баъзи жойларда кенглиги 150—300 км га етади. Энг тор ва тик Канада материк саёзлиги грабенларнинг мураккаб тизими билан парчалаб юборилган. Океаннинг марказий қисмида Гаккел, Ломоносов ва Менделеев сув ости тизмалари билан ажралган бир нечта чуқур сойликлар: Нансен, Амундсен, Макаров, Канада, Ғаввослар ва бошқалар мавжуд.
Океан тубига чўккан жинсларнинг қалинлиги 1,5—2,5 км. Материк саёзлиги терриген, сув ости тизмалари ва чуқур сойликлар гилли терриген, материк ён бағри фораминифера микрофаунали қумли балчиқ чўкинди жинсларидан иборат.
Гидрологик режими. Ш.М.о. иқлими арктика иқлимига мансуб. Ш.М.о.нинг юқори кенгликларда жойлашганлиги, доимий муз қоплами, Атлантика ва Тинч океанлардан ҳаво ва сув массаларининг кириб келиши унинг шаклланишига таъсир кўрсатади. Қишда океан марказий қисми устида Арктика антициклони (юқори босимли область), ёзда паст босимли область жойлашади. Ғарбида йил давомида Исландия минимуми, Гренландия устида эса антициклон ҳукмрон. Барча мавсумларда бу ерга Атлантика океанидан циклонлар келади. Қиши жуда совуқ ва шамолли, ҳаво т-раси марказий қисмида —28° дан —30° гача, Атлантика бўйида —16° дан — 18° гача. Шамол тезлиги 8—10 м/сек., баъзан 20—25 м/сек. гача етиши мумкин. Ёзи ҳам совуқ. Катта қисмида ҳаво т-раси —10° дан —12° гача, ғарбий чекка қисмида қисқа муддат 6—8° гача кўтарилади. Булутли кун кўп бўлади. Ёғин, асосан, қор шаклида ёғади.
Ш.М.о. юзасидаги оқим шамоллар, Атлантика ва Тинч океанлари билан сув алмашиниши, дарё оқимлари таъсирида юзага келади. Бу омиллар юза оқимларнинг ғарбий йўналишда ҳаракатланишига ва Чукотка денгизидан бошланиб, океанни кесиб ўтувчи ва Шпицберген билан Гренландия ўртасидаги бўғозга чиқувчи Трансарктика оқимининг шаклланишига сабаб бўлади. Ш.М.о.га қуйиладиган Шим. Двина, Печора, Обь, Енисей, Хатанга, Лена, Индигирка, Колима, Макензи ва бошқалар йирик дарёлар йилига 5000 км3 чучук сув олиб боради. Шу сабабли, океан юзасидаги сувнинг шўрлиги 32%о, материк саёзлигидаги денгизларда 25—29%о. Юза сувларнинг т-раси қишда 1°, ёзда 0—5°. Совуқ ва чучук сувлар юза оқимлар таъсирида Атлантика океанига оқади. Унинг ўрнига Атлантика ва Тинч океанларнинг илиқ ва шўр сувлари оқиб келади. Сув қалқиши ҳар ярим суткада такрорланади, баландлиги марказий қисмида 0,5—0,6 м, ғарбида 1 м гача, Баренц денгизида 6 м гача етади.
Ш.М.о.нинг энг муҳим гидрологик хусусиятларидан бири унинг қишда 9/10 қисмининг муз билан қопланишидир. Баффин ва Гренландия денгизларида айсберглар бўлади. Океаннинг марказий қисмида 3—4 м қалинликдаги қўп йиллик муз (пак) майдонлари учрайди.
Ўсимликлари ва ҳайвонот дунёси. Ш.М.о. ўсимлик ва ҳайвонот дунёси Арктика ва Атлантика областига мансуб. Фауна ва флора турлари қутбга томон камайиб боради. Бироқ ҳамма жойда диатом фитопланктонлар жадал ривожланади, хусусан, Арктика ҳавзаси музларида ҳам. Шим. Европа ҳавзасида ҳайвонот дунёси турли туман (2000 дан зиёд тури бор). Балиқлардан сельд, треска, денгиз олабуғаси, пикша ва бошқалар кўп учрайди. Арктика ҳавзасида оқ айиқ, морж, тюлень, нарвал, белуха ва бошқалар яшайди.
Иқтисодий географик очерки. Ш.М.о.нинг ноқулай иқлим шароити унинг иқтисодиётига ўз таъсирини кўрсатади. Океаннинг жаҳон хўжалигидаги ролининг ошиши унинг материкка яқин ерларидаги табиий ресурслардан кенг фойдаланиш билан боғлиқ. Океан денгизларида балиқнинг 150 тури ва сут эмизувчиларнинг 17 тури яшайди. Балиқлардан ташқари океандан денгиз ҳайвонлари ҳам овланади. Оқ денгиздан сувўтлар олинади. Фойдали қазилма конларини разведка қилиш ва қазиб олиш ишлари олиб борилмоқда. Канада Арктика архипелагида қўрғошинрух ва темир рудалари, Скандинавия соҳилларида хромит, никель, темир ва бошқалар рудалар, Гренландия соҳилларида молибден рудалари олинади. Сув остидан нефть-газ олиш ривожланмоқда. Шпицберген архипелагида тошкўмир қазиб олинади. Ш.М.о.нинг транспорт аҳамияти ошиб бормоқда. Океан денгизлари орқали 3 асосий йўналишда сув йўллари ўтади: Атлантика океанидан Норвегия денгизига, Шим. денгиз йўли — Баренц ва Оқ денгиз портларидан Беринг бўгозигача, Арктика бўйлаб турли маршрутлар. Улар Канада Арктика архипелаги, Гренландия ғарбий соҳилдари ва АҚШнинг шим. шарқий соҳилларидаги аҳоли пунктларини ўзаро боғлайди. Муҳим портлари: Мурманск, Беломорск, Архангельск, Кандалакша, Диксон, Тикси (Россия), Тромсё, Тронхейм (Норвегия), Черчилл (Канада), Валдиз (АҚШ).
Ш.М.о. дастлаб мустақил океан сифатида 1650 йилда голланд географи Б.Варениус томонидан ажратилган ва ўша даврда Гиперборей океани деб аталган. 1845 йилда уни Лондон геогр. жамияти Ш.М.о. деб атади. Тадқиқ қилиниш тарихини Арктика мақоласидан қаранг.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.