Şimoliy Osetiya Alaniya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147–150-b. — ziyouz.com

Şimoliy Osetiya Alaniya ŞIMOLIY OSETIYA ALANIYA, Şimoliy Osetiya — Alaniya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Mayd. 8 ming km2. Aholisi 709,9 ming kişi (2002). Poytaxti — Vladikavkaz şahri. Ma'muriy jihatdan 8 tuman, 6 şahar, 7 şaharçaga bölinadi.

Davlat tuzumi. Ş.O.—A. — respublika. Oliy mansabdor şaxs, ijroçi hokimiyat boşliği — prezident, ijroçi hokimiyatning oliy organi — respublika hukumati. Qonun çiqaruvçi oliy hokimiyat organi — respublika parlamenti.

Tabiati. Respublika Katta Kavkaz toğining şim. yon bağri va unga tutaşgan qiya tekislikda joylaşgan. Janubida bal. 4000 m dan ziyod bölgan Asosiy va Suvayirğiç va Yon toğ tizmalari (Jimara toği, 4780 m — respublikaning eng baland nuqtasi) bor. Respublikaning markaziy qismida Osetiya qiya tekisligi, undan şim. tomonda Sunja va Terek past toğ tizmalari hamda Mozdok tekisligi joylaşgan. Foydali qazilmalari: polimetall rudalar, quriliş materiallari, dolomit; mineral suv manbalari bor. Iqli.mi mö'tadil kontinental, Mozdok tekisligida qurğoqçil iqlim, teztez garmsel esib turadi. Yanv.ning örtaça t-rasi —4,3°, iyulniki 24°. Yillik yoğin 400—450 mm. Osetiya tekisligida yanv.da örtaça tra —4°, iyudda 20°; yillik yoğin 600— 800 mm. Asosiy daryosi — Terek; irmoqlari — Urux, Ardon, Fiagdon, Gizeldon, Sunja, Kambileyevka. Terek vodiysi va uning irmoqlari quyi qismlaridagi allyuvial tuproqlarda örmon va ötloqlar bor. Toğ va toğ oraliğidagi soyliklarning qönğir örmon, toğpodzol va toğdaşt tuproqlarida qarağay va qayin daraxtlari ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tur, kiyik, örmon muşugi, qobon, yelik, silovsin va boşqalar; parrandalardan ular, kavkaz quri, kaklik yaşaydi. Tekisliklarda kemiruvçi hayvonlar köp. Respublikada Şim. Osetiya tabiiy qöriqxonasi va bir qança buyurtma qöriqxona bor.

Aholisi. Osetin, rus, inguş, arman, gruzin va boşqalar yaşaydi. Davlat tillari — osetin va rus tillari. Şahar aholisi 65,4%. Dindorlari, asosan pravoslavlar; musulmon sunniylar ham bor. Asosiy şaharlari: Vladikavkaz, Mozdok, Beslan.

Tarixi. Ş.O.—A. hududida odam paleolit davridan yaşaydi. Mil. 1-ming yillik boşlarida skiflar, sarmatlar, alanlar yaşagan. Gunnlarning 4-asrdagi hujumi natijasida alanlarning bir qismi Ğarbiy Yevropaga ketişga majbur böldi, qolganlari Kuban va Terek daryolari oraliğida, şuningdek, toğlarda örnaşib qoldi. 9—10-asrlarda Alaniya davlati taşkil topdi. 8—12-asrlarda alanosk (osetin) elati şakllana boşladi. Möğullar hujumi (1222—39) natijasida osetinlar Terekning yuqori oqimlaridagi toğ daralari va uning yon bağirlariga surib çiqarildi. 1774 yil Rossiya bilan Turkiya örtasida tuzilgan KuçukQaynarja sulh şartnomasiga köra, Rossiya tarkibiga qöşildi. 18-asr oxiri — 19-asr boşlariga kelib osetin xalqining şakllaniş jarayonitugadi. 1920 yil 17 noyab.da Terek viloyati xalqlari syezdida Toğli muxtor respublika tuzilib, Ş.O.—A. uning tarkibiga Osetiya (Vladikavkaz) okrugi sifatida kirdi. 1924 yil 7 iyulda u Şim. Osetiya muxtor viloyatiga, 1936 yil 5 dek. da Şim. Osetiya muxtor respublikasiga aylantirildi. 1990 yil dek.da Şim. Osetiya muxtor respublikasi Oliy Kengaşi davlat suvereniteti töğrisida deklaratsiya qabul qildi. 1993 yil noyab.dan Ş.O.—A. deb nomlandi.

Xöjaligi. Yalpi mahsulotda sanoatning uluşi 19,7%, q.x.niki 11,7%, qurilişniki 5,5%, transportniki 2,5%, savdoniki 21% ni taşkil etadi.

Sanoatining asosiy tarmoqlari orasida rangli metallurgiya («Elektrotsink», «Pobedit» zdlari), oziqovqat, elektr energetikasi, maşinasozlik va metallsozlik, quriliş materiallari sanoati, yengil, örmon, yoğoçsozlik va sellyulozaqoğoz, priborsozlik, oynaşişa, kimyo va neft kimyosi sanoati yetakçi hisoblanadi. Terek daryosida GES kaskadi mavjud. Iiliga örtaça 0,4 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Asosiy sanoat markazlari: Vladikavkaz, Mozdok, Beslan.

Qişloq xöjaligiga yaroqli 350,4 ming gektar yerning 198,6 ming gektari haydaladi. Q.x.da yetakçi tarmoq — göştsut çorvaçiligi; qoramol, qöy, çöçqa, parranda boqiladi. Dehqonçilikda buğdoy, arpa, makkajöxori, kungaboqar yetiştiriladi; sabzavotçilik, boğdorçilik, tokçilik, şuningdek, asalariçilik rivojlangan.

Transporti. Avtomobil yöllari uz. 2309 km. Respublika hududidan «Kavkaz» avtomobil yölining RostovDon— Maxaçqala şoxobçasi ötgan. Harbiy Gruziya va Harbiy Osetiya yöllari Ş.O.—A. hududidan boşlanadi. T.y. uzunligi — 144 km. Şim. Kavkaz t.y.ning Rostov-Don—Boku, Proxladnaya—Mozdok—Gudermes magistrali kesib ötadi. Stavropol—Grozniy—Vladikavkaz— Tbilisi gaz quvuri mavjud.

Tibbiy xizmati. Ş.O.—A.da har 10 ming aholiga 65 vraç töğri keladi. Bir qança sanatoriykurort va dam oliş muassasalari, jumladan, Karmador, Tamisk balneologiya kurortlari mavjud.

Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Maorifi va hunar texnika ta'limi RFda qabul etilgan tizimga muvofiq taşkil qilingan. 211 umumiy örta ta'lim maktabida 106 ming, 13 örta maxsus öquv yurtida 11,7 ming öquvçi, 4 oliy öquv yurti (Şim. Osetiya unti, agrar, texnologiya untlari, tibbiyot inti)da 17,8 ming talaba ta'lim oladi. Tarix, iqtisodiyot, til va adabiyot ilmiy tekşiriş institutlari, 200 dan ortiq kutubxona, teatr va muzeylar bor. Osetin va rus tillarida gaz. va jur.lar naşr etiladi hamda radioeşittiriş va telekörsatuvlar olib boriladi.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Ş.O.—A. hududida örta asr xristian (Nuzal qişloğidagi butxona, 10—12-asrlar) va musulmon (Tatartup şahridagi masjid va minoralar, 14-asr) me'moriy yodgorliklari, şuningdek, mudofaa inşootlari saqlangan. Xalqturar joylari (18—19-asrlar) toğlarda toşdan köp xonali 2 qavatli qilib qurilgan, tomi loy bilan yopilgan; tekisliklarda somonli loydan töğriburçak şaklida, keyinçalik ğiştli, tomi çerepitsa bilan yopiladigan çordoqli uylar qurilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida Mozdok, Vladikavkaz şahrilarida eklektika va modern uslubida binolar yaratildi. 1920-y.lardan keyin Vladikavkaz şahri qayta qurildi, Mozdok, Alagir, Beslan, Ardon, Digora şahrilarida köplab ma'muriy, jamoat, sport va kurort binolari qurildi. Ş.O.—A. hududida topilgan qadimiy san'at yodgorliklari mil. av. 3-ming yillikka taallukli. Skiflar davridan (mil. av. 7-asr) jezdan işlangan quyma buyumlar saqlanib qolgan. 19-asr oxirida birinçi osetin rassomi şoir K.Xetagurov, undan keyingi davrlarda grafik va rassomlar M.S.Tuganov, A.Xoxov, V.Lakisov, R.Xasiyeva, haykaltaroşlar akauka Dzantiyevlar, S.Tavasiyev samarali ijod qildilar. 1950—70 yillarda A.Janaşev, Ç.Dzanatov. B.Totiyev, Z.Aboyev, Yu.Bigayev kabi rassomlar maşhur bölgan. Badiiy hunarmandçilikda zardözlik, naqşinkor bronza va kumuş idişlar, naqşli qurollar tayyorlaş, yoğoç öymakorligi, gilam töqiş rivojlangan.

Musiqasi oğzaki an'anaviy san'at tariqasida rivojlanib keldi. Osetin xalq qöşiqlari janr jihatdan xilmaxil (ayniqsa, erkaklarning 2 ovozli qahramonona qöşiqlari keng tarqalgan). Milliy musiqa asboblari; duadastanon (12 torli arfa), dalafandir, kissin fandir (torlikamonli), fidiuag (buqa şoxidan işlangan), uadindz, stili (puflama), gumsag (baraban), karsganan (urma soz) va boşqalar Şuningdek, iornkandaalfandir (diatonik va xromatik garmonikalar), balalayka, skripka ham köp işlatiladi. Xalq musiqa ijodkorlari orasida kadaganat (dostonçi)lar faoliyati alohida ahamiyatga ega; 19-asr da Babo Dzugutov, 20-asrda A.Sopanov, D.Tautiyev, S.Sagarayev va boşqalarlar maşhur bölgan. Birinçi kompozitorlik musiqa asarlari 20-asrning 20-y.larida yaratildi (P.Mamulov, V.Dolidze). 1950—60 yillarda opera, operetta, balet, simfoniya, oratoriya, vokal musiqa (kompozitorlar X. Pliyev, D.Xaxanov, I.Gabarayev, T.Kokoyti, A.Kokoyti, R.Sarionti va boşqalar) rivojlandi.

Dirijyorlar — I. Arkin, P.Yadix, xonandalar — T.Togoyeva, M.Katoliyeva, F.Suanov, D.Bilaonova va boşqalar maşhur. Respublikada Musiqali teatr (1972 yildan), filarmoniya (1945), simfonik orkestr (1944), «Alan» raqs ansambli (1966), san'at, musiqaped. bilim yurtlari faoliyat yuritadi.

Teatri. Professional osetin teatri raqs, aşula va qöğirçoq öyinlar bilan birga ötkaziladigan xalq öyin va tomoşalaridan boşlangan. Osetin tilida havaskorlik spektakllari 1904 yildan Vladikavkaz va yirik qişloqlarda qöyildi. 1930 yildan Vladikavkazda kiçikjanrlarteatri oçildi. 1935 yil Şim. Osetiya drama teatri (1958—71 yillarda musiqali drama teatri) taşkil etildi. 1943 yil «Sabi» qöğirçoqteatri oçildi (rus va osetin truppalari). Maşhur teatr arboblari: V.Txapsayev, Z.Britayeva, N.Salamov, K.Slanov, V.Xugayeva, G.Xugayev, M.Salikov va boşqalar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШИМОЛИЙ ОСЕТИЯ АЛАНИЯ, Шимолий Осетия — Алания Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Майд. 8 минг км2. Аҳолиси 709,9 минг киши (2002). Пойтахти — Владикавказ шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 8 туман, 6 шаҳар, 7 шаҳарчага бўлинади.

Давлат тузуми. Ш.О.—А. — республика. Олий мансабдор шахс, ижрочи ҳокимият бошлиғи — президент, ижрочи ҳокимиятнинг олий органи — республика ҳукумати. Қонун чиқарувчи олий ҳокимият органи — республика парламенти.

Табиати. Республика Катта Кавказ тоғининг шим. ён бағри ва унга туташган қия текисликда жойлашган. Жанубида бал. 4000 м дан зиёд бўлган Асосий ва Сувайирғич ва Ён тоғ тизмалари (Жимара тоғи, 4780 м — республиканинг энг баланд нуқтаси) бор. Республиканинг марказий қисмида Осетия қия текислиги, ундан шим. томонда Сунжа ва Терек паст тоғ тизмалари ҳамда Моздок текислиги жойлашган. Фойдали қазилмалари: полиметалл рудалар, қурилиш материаллари, доломит; минерал сув манбалари бор. Иқли.ми мўътадил континентал, Моздок текислигида қурғоқчил иқлим, тезтез гармсел эсиб туради. Янв.нинг ўртача т-раси —4,3°, июлники 24°. Йиллик ёғин 400—450 мм. Осетия текислигида янв.да ўртача тра —4°, июдда 20°; йиллик ёғин 600— 800 мм. Асосий дарёси — Терек; ирмоқлари — Урух, Ардон, Фиагдон, Гизельдон, Сунжа, Камбилеевка. Терек водийси ва унинг ирмоқлари қуйи қисмларидаги аллювиал тупроқларда ўрмон ва ўтлоқлар бор. Тоғ ва тоғ оралиғидаги сойликларнинг қўнғир ўрмон, тоғподзол ва тоғдашт тупроқларида қарағай ва қайин дарахтлари ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тур, кийик, ўрмон мушуги, қобон, елик, силовсин ва бошқалар; паррандалардан улар, кавказ қури, каклик яшайди. Текисликларда кемирувчи ҳайвонлар кўп. Республикада Шим. Осетия табиий қўриқхонаси ва бир қанча буюртма қўриқхона бор.

Аҳолиси. Осетин, рус, ингуш, арман, грузин ва бошқалар яшайди. Давлат тиллари — осетин ва рус тиллари. Шаҳар аҳолиси 65,4%. Диндорлари, асосан православлар; мусулмон суннийлар ҳам бор. Асосий шаҳарлари: Владикавказ, Моздок, Беслан.

Тарихи. Ш.О.—А. ҳудудида одам палеолит давридан яшайди. Мил. 1-минг йиллик бошларида скифлар, сарматлар, аланлар яшаган. Гуннларнинг 4-асрдаги ҳужуми натижасида аланларнинг бир қисми Ғарбий Европага кетишга мажбур бўлди, қолганлари Кубань ва Терек дарёлари оралиғида, шунингдек, тоғларда ўрнашиб қолди. 9—10-асрларда Алания давлати ташкил топди. 8—12-асрларда аланоск (осетин) элати шакллана бошлади. Мўғуллар ҳужуми (1222—39) натижасида осетинлар Терекнинг юқори оқимларидаги тоғ даралари ва унинг ён бағирларига суриб чиқарилди. 1774 йил Россия билан Туркия ўртасида тузилган КучукҚайнаржа сулҳ шартномасига кўра, Россия таркибига қўшилди. 18-аср охири — 19-аср бошларига келиб осетин халқининг шаклланиш жараёнитугади. 1920 йил 17 нояб.да Терек вилояти халқлари съездида Тоғли мухтор республика тузилиб, Ш.О.—А. унинг таркибига Осетия (Владикавказ) округи сифатида кирди. 1924 йил 7 июлда у Шим. Осетия мухтор вилоятига, 1936 йил 5 дек. да Шим. Осетия мухтор республикасига айлантирилди. 1990 йил дек.да Шим. Осетия мухтор республикаси Олий Кенгаши давлат суверенитети тўғрисида декларация қабул қилди. 1993 йил нояб.дан Ш.О.—А. деб номланди.

Хўжалиги. Ялпи маҳсулотда саноатнинг улуши 19,7%, қ.х.ники 11,7%, қурилишники 5,5%, транспортники 2,5%, савдоники 21% ни ташкил этади.

Саноатининг асосий тармоқлари орасида рангли металлургия («Электроцинк», «Победит» здлари), озиқовқат, электр энергетикаси, машинасозлик ва металлсозлик, қурилиш материаллари саноати, енгил, ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлозақоғоз, приборсозлик, ойнашиша, кимё ва нефть кимёси саноати етакчи ҳисобланади. Терек дарёсида ГЭС каскади мавжуд. Иилига ўртача 0,4 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади. Асосий саноат марказлари: Владикавказ, Моздок, Беслан.

Қишлоқ хўжалигига яроқли 350,4 минг гектар ернинг 198,6 минг гектари ҳайдалади. Қ.х.да етакчи тармоқ — гўштсут чорвачилиги; қорамол, қўй, чўчқа, парранда боқилади. Деҳқончиликда буғдой, арпа, маккажўхори, кунгабоқар етиштирилади; сабзавотчилик, боғдорчилик, токчилик, шунингдек, асаларичилик ривожланган.

Транспорти. Автомобиль йўллари уз. 2309 км. Республика ҳудудидан «Кавказ» автомобиль йўлининг РостовДон— Махачқала шохобчаси ўтган. Ҳарбий Грузия ва Ҳарбий Осетия йўллари Ш.О.—А. ҳудудидан бошланади. Т.й. узунлиги — 144 км. Шим. Кавказ т.й.нинг Ростов-Дон—Боку, Прохладная—Моздок—Гудермес магистрали кесиб ўтади. Ставрополь—Грозний—Владикавказ— Тбилиси газ қувури мавжуд.

Тиббий хизмати. Ш.О.—А.да ҳар 10 минг аҳолига 65 врач тўғри келади. Бир қанча санаторийкурорт ва дам олиш муассасалари, жумладан, Кармадор, Тамиск бальнеология курортлари мавжуд.

Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Маорифи ва ҳунар техника таълими РФда қабул этилган тизимга мувофиқ ташкил қилинган. 211 умумий ўрта таълим мактабида 106 минг, 13 ўрта махсус ўқув юртида 11,7 минг ўқувчи, 4 олий ўқув юрти (Шим. Осетия унти, аграр, технология унтлари, тиббиёт инти)да 17,8 минг талаба таълим олади. Тарих, иқтисодиёт, тил ва адабиёт илмий текшириш институтлари, 200 дан ортиқ кутубхона, театр ва музейлар бор. Осетин ва рус тилларида газ. ва жур.лар нашр этилади ҳамда радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар олиб борилади.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Ш.О.—А. ҳудудида ўрта аср христиан (Нузал қишлоғидаги бутхона, 10—12-асрлар) ва мусулмон (Татартуп шаҳридаги масжид ва миноралар, 14-аср) меъморий ёдгорликлари, шунингдек, мудофаа иншоотлари сақланган. Халқтурар жойлари (18—19-асрлар) тоғларда тошдан кўп хонали 2 қаватли қилиб қурилган, томи лой билан ёпилган; текисликларда сомонли лойдан тўғрибурчак шаклида, кейинчалик ғиштли, томи черепица билан ёпиладиган чордоқли уйлар қурилган. 19-аср охири — 20-аср бошларида Моздок, Владикавказ шаҳриларида эклектика ва модерн услубида бинолар яратилди. 1920-й.лардан кейин Владикавказ шаҳри қайта қурилди, Моздок, Алагир, Беслан, Ардон, Дигора шаҳриларида кўплаб маъмурий, жамоат, спорт ва курорт бинолари қурилди. Ш.О.—А. ҳудудида топилган қадимий санъат ёдгорликлари мил. ав. 3-минг йилликка тааллукли. Скифлар давридан (мил. ав. 7-аср) жездан ишланган қуйма буюмлар сақланиб қолган. 19-аср охирида биринчи осетин рассоми шоир К.Хетагуров, ундан кейинги даврларда график ва рассомлар М.С.Туганов, А.Хохов, В.Лакисов, Р.Хасиева, ҳайкалтарошлар акаука Дзантиевлар, С.Тавасиев самарали ижод қилдилар. 1950—70 йилларда А.Жанашев, Ч.Дзанатов. Б.Тотиев, З.Абоев, Ю.Бигаев каби рассомлар машҳур бўлган. Бадиий ҳунармандчиликда зардўзлик, нақшинкор бронза ва кумуш идишлар, нақшли қуроллар тайёрлаш, ёғоч ўймакорлиги, гилам тўқиш ривожланган.

Мусиқаси оғзаки анъанавий санъат тариқасида ривожланиб келди. Осетин халқ қўшиқлари жанр жиҳатдан хилмахил (айниқса, эркакларнинг 2 овозли қаҳрамонона қўшиқлари кенг тарқалган). Миллий мусиқа асбоблари; дуадастанон (12 торли арфа), далафандир, киссин фандир (торликамонли), фидиуаг (буқа шохидан ишланган), уадиндз, стили (пуфлама), гумсаг (барабан), карцганан (урма соз) ва бошқалар Шунингдек, иорнкандаалфандир (диатоник ва хроматик гармоникалар), балалайка, скрипка ҳам кўп ишлатилади. Халқ мусиқа ижодкорлари орасида кадаганат (достончи)лар фаолияти алоҳида аҳамиятга эга; 19-аср да Бабо Дзугутов, 20-асрда А.Цопанов, Д.Таутиев, С.Цагараев ва бошқаларлар машҳур бўлган. Биринчи композиторлик мусиқа асарлари 20-асрнинг 20-й.ларида яратилди (П.Мамулов, В.Долидзе). 1950—60 йилларда опера, оперетта, балет, симфония, оратория, вокал мусиқа (композиторлар X. Плиев, Д.Хаханов, И.Габараев, Т.Кокойти, А.Кокойти, Р.Царионти ва бошқалар) ривожланди.

Дирижёрлар — И. Аркин, П.Ядих, хонандалар — Т.Тогоева, М.Католиева, Ф.Суанов, Д.Билаонова ва бошқалар машҳур. Республикада Мусиқали театр (1972 йилдан), филармония (1945), симфоник оркестр (1944), «Алан» рақс ансамбли (1966), санъат, мусиқапед. билим юртлари фаолият юритади.

Театри. Профессионал осетин театри рақс, ашула ва қўғирчоқ ўйинлар билан бирга ўтказиладиган халқ ўйин ва томошаларидан бошланган. Осетин тилида ҳаваскорлик спектакллари 1904 йилдан Владикавказ ва йирик қишлоқларда қўйилди. 1930 йилдан Владикавказда кичикжанрлартеатри очилди. 1935 йил Шим. Осетия драма театри (1958—71 йилларда мусиқали драма театри) ташкил этилди. 1943 йил «Саби» қўғирчоқтеатри очилди (рус ва осетин труппалари). Машҳур театр арбоблари: В.Тхапсаев, З.Бритаева, Н.Саламов, К.Сланов, В.Хугаева, Г.Хугаев, М.Цаликов ва бошқалар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.