Şimpanze

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 153–154-b. — ziyouz.com

Şimpanze (Rap) — odamsimon maymunlar oilasiga mansub urug. Böyi 150 sm gaça, vazni 50—60 kg (pakana Ş. ança kiçik). Oddingi oyoqlari orqadagisiga nisbatan uzun, panjasi tor, 1-barmoği kalta, boşqalari uzun. Orqa oyoği barmoqlari örtasida qisqa teri parda bor. Jun rangi qora, boşi kiçikroq, dumaloq, yuz skeleti bir oz oldinga börtib çiqqan. Boş miyasi 350— 550 sm3. Quloq suprasi katta, tişlari boşqa odamsimon maymunlarga nisbatan kuçsiz rivojlangan.

2 turi: oddiy Ş. (3 kenja turi: şveynfurtov Ş., çege Ş., oddiy Ş.), pakana Ş. (junlari uzun, labi qizil) bor. Şarqiy ekvatorial Afrika va Tanganikada tarqalgan. Yerda va daraxtda yaşaydi, kafti orqasiga tayanib harakatlanadi, köçib yuradi, tunaş uçun şoxşabbalardan murakkab in quradi. Hammaxör. Voyaga yetgan erkaklari quşlar va boşqalar mayda hayvonlar (tuyoqlilar bolasi, martişkalar, pavianlar)ni ov qiladi. 6—10 yilda voyaga yetadi. Homiladorlix davrk 225 sutka, bolasini 3—4 yil boqadi. 50—60 yil umr köradi. Poda (50 yoki köproq individdan iborat) bölib yaşaydi. Podaga kuçli erkagi boşçilik qiladi. Ş. juda qiziquvçan va emotsional hayvon. Özaro tovuş signallari (30 dan ortiq), imoişora, mimika, gavda holati orqali aloqa qiladi; oddiy narsalarni işlatişni biladi. Lab. hayvonlari sifatida foydalaniladi.

Ş. köpçilik belgilariga köra, biokimyoviy va genetik jihatdan odamga eng yaqin turadi. Ş. ikkala turining ham xromosomalar töplami öxşaş bölib, 48 ta xromosomadan iborat. Molekulyar gibridizatsiya orqali odam bilan Ş. DNKsi örtasidagi farq boşqa hayvonlar bitta uruği 2 turi örtasidagi farqdan katta bölmasligini körsatdi. Tajribalar Ş.ni ança murakkab vazifalarni uddalay olişi, narsalarni qurol sifatida işlata bilişi (yoş novdalarni sindirib olib, barg va pöstloqdan tozalaşi, şiftga osilgan bananni yaşiklarni ustmaust taxlab olişi), imoişoralarni örganib, öz söz boyligini orttirişi, ulardan ongli foydalana bilişi aniqlangan. Fiziologlar va psixologlar Ş.dan odam ajdodlari ongining rivojlanişini örganişda model sifatida foydalanişadi. Ş. tutqinlikka yaxşi könikadi va köpayadi. Ş. soni tabiatda keskin kamayib bormoqda. Pakana Ş. Tabiatni muhofaza qiliş xalqaro taşkiloti Qizil kitobiga kiritilgan.

N.S. Şin. «Öqituvçi oilasi» (1977).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШИМПАНЗЕ (Рап) — одамсимон маймунлар оиласига мансуб уруг. Бўйи 150 см гача, вазни 50—60 кг (пакана Ш. анча кичик). Оддинги оёқлари орқадагисига нисбатан узун, панжаси тор, 1-бармоғи калта, бошқалари узун. Орқа оёғи бармоқлари ўртасида қисқа тери парда бор. Жун ранги қора, боши кичикроқ, думалоқ, юз скелети бир оз олдинга бўртиб чиққан. Бош мияси 350— 550 см3. Қулоқ супраси катта, тишлари бошқа одамсимон маймунларга нисбатан кучсиз ривожланган.

2 тури: оддий Ш. (3 кенжа тури: швейнфуртов Ш., чеге Ш., оддий Ш.), пакана Ш. (жунлари узун, лаби қизил) бор. Шарқий экваториал Африка ва Танганикада тарқалган. Ерда ва дарахтда яшайди, кафти орқасига таяниб ҳаракатланади, кўчиб юради, тунаш учун шохшаббалардан мураккаб ин қуради. Ҳаммахўр. Вояга етган эркаклари қушлар ва бошқалар майда ҳайвонлар (туёқлилар боласи, мартишкалар, павианлар)ни ов қилади. 6—10 йилда вояга етади. Ҳомиладорлих даврк 225 сутка, боласини 3—4 йил боқади. 50—60 йил умр кўради. Пода (50 ёки кўпроқ индивиддан иборат) бўлиб яшайди. Подага кучли эркаги бошчилик қилади. Ш. жуда қизиқувчан ва эмоционал ҳайвон. Ўзаро товуш сигналлари (30 дан ортиқ), имоишора, мимика, гавда ҳолати орқали алоқа қилади; оддий нарсаларни ишлатишни билади. Лаб. ҳайвонлари сифатида фойдаланилади.

Ш. кўпчилик белгиларига кўра, биокимёвий ва генетик жиҳатдан одамга энг яқин туради. Ш. иккала турининг ҳам хромосомалар тўплами ўхшаш бўлиб, 48 та хромосомадан иборат. Молекуляр гибридизация орқали одам билан Ш. ДНКси ўртасидаги фарқ бошқа ҳайвонлар битта уруғи 2 тури ўртасидаги фарқдан катта бўлмаслигини кўрсатди. Тажрибалар Ш.ни анча мураккаб вазифаларни уддалай олиши, нарсаларни қурол сифатида ишлата билиши (ёш новдаларни синдириб олиб, барг ва пўстлоқдан тозалаши, шифтга осилган бананни яшикларни устмауст тахлаб олиши), имоишораларни ўрганиб, ўз сўз бойлигини орттириши, улардан онгли фойдалана билиши аниқланган. Физиологлар ва психологлар Ш.дан одам аждодлари онгининг ривожланишини ўрганишда модель сифатида фойдаланишади. Ш. тутқинликка яхши кўникади ва кўпаяди. Ш. сони табиатда кескин камайиб бормоқда. Пакана Ш. Табиатни муҳофаза қилиш халқаро ташкилоти Қизил китобига киритилган.

Н.С. Шин. «Ўқитувчи оиласи» (1977).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.