Şirinmiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160-b. — ziyouz.com
Şirinmiya ŞIRINMIYA, qizilmiya — buğdoydoşlar oilasiga mansub köp yillik öt. Poyasi tik, böyi 50—20 sm, şoxlangan, ba'zan şoxlanmagan, tuklar bilan qoplangan. Ildizi öqiddiz, şoxlangan, 5—6m çuqurlikkaça boradi. Barglari toq patsimon, uz. 8—20 sm. Gullari qiyşiq (zigomorf), ikki jinsli. Mevasi 3—7 uruğli dukkak. Uruği qattiq, mayda, silliq, moş rang. Aprelning oxiridan iyungaça gullaydi. Avgustda pişadi. Asosan, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Daryo yoqalarida, ariq va zovur böylarida, qumloq yerlarda, toğ yon bağirlarida, ba'zan 2500 m balandlikkaça bölgan yerlarda, kam va örta şörlangan tuproqlarda ham ösadi. Amudaryo, Sirdaryo, Ural va Ili töqayzorlarida Ş.ning katta maydonlarni egallagan ötloqzorlari uçraydi. Ş. qadimdan qimmatbaho dorivor ösimlik sifatida ma'lum. Uning ildizi tarkibida gormonal faol glitsirrizin, saxaroza, fruktoza, glyukoza, oşlovçi moddalar, 30 ga yakin flavonoidlar va boşqalar bor. Tibbiyotda Ş.ning ildizi va ildiz poyasidan tayyorlangan dorilar bilan yalliğlaniş. allergiya, zaharlaniş, Addison kasştligi, bod, belangi, böğma, sil, çipqon, ekzema va boşqalar kasalliklar davolanadi. Şuningdek, oziqovqat, kimyo va kon metallurgiyasi sanoatida ham işlatiladi. Ş.ning poyasi tarkibida köp miqdorda oqsil, yoğ, qand, karotin, vitamin S va boşqalar borligidan qimmatbaho yemxaşak hisoblanadi. Undan yaxşi piçan va silos tayyorlanadi. Özbekiston FA «Botanika» ilmiy işlab çiqariş markazida Ş.ning serhosil, qurgoqçilikka va tuproq şörlanişiga çidamli şakllari yaratilgan; uruği va ildizpoyasidan köpaytiriş usullari, afotexnikasi işlab çiqilgan; yiliga 2 marta hosil oliş mumkinligi isbotlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШИРИНМИЯ, қизилмия — буғдойдошлар оиласига мансуб кўп йиллик ўт. Пояси тик, бўйи 50—20 см, шохланган, баъзан шохланмаган, туклар билан қопланган. Илдизи ўқиддиз, шохланган, 5—6м чуқурликкача боради. Барглари тоқ патсимон, уз. 8—20 см. Гуллари қийшиқ (зигоморф), икки жинсли. Меваси 3—7 уруғли дуккак. Уруғи қаттиқ, майда, силлиқ, мош ранг. Апрелнинг охиридан июнгача гуллайди. Августда пишади. Асосан, Европа ва Осиёда тарқалган. Дарё ёқаларида, ариқ ва зовур бўйларида, қумлоқ ерларда, тоғ ён бағирларида, баъзан 2500 м баландликкача бўлган ерларда, кам ва ўрта шўрланган тупроқларда ҳам ўсади. Амударё, Сирдарё, Урал ва Или тўқайзорларида Ш.нинг катта майдонларни эгаллаган ўтлоқзорлари учрайди. Ш. қадимдан қимматбаҳо доривор ўсимлик сифатида маълум. Унинг илдизи таркибида гормонал фаол глицирризин, сахароза, фруктоза, глюкоза, ошловчи моддалар, 30 га якин флавоноидлар ва бошқалар бор. Тиббиётда Ш.нинг илдизи ва илдиз поясидан тайёрланган дорилар билан яллиғланиш. аллергия, заҳарланиш, Аддисон касштлиги, бод, беланги, бўғма, сил, чипқон, экзема ва бошқалар касалликлар даволанади. Шунингдек, озиқовқат, кимё ва кон металлургияси саноатида ҳам ишлатилади. Ш.нинг пояси таркибида кўп миқдорда оқсил, ёғ, қанд, каротин, витамин С ва бошқалар борлигидан қимматбаҳо емхашак ҳисобланади. Ундан яхши пичан ва силос тайёрланади. Ўзбекистон ФА «Ботаника» илмий ишлаб чиқариш марказида Ш.нинг серҳосил, қургоқчиликка ва тупроқ шўрланишига чидамли шакллари яратилган; уруғи ва илдизпоясидан кўпайтириш усуллари, афотехникаси ишлаб чиқилган; йилига 2 марта ҳосил олиш мумкинлиги исботланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.