Şirkat
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 161–162-b. — ziyouz.com
Şirkat ŞIRKAT, xöjalik şirkati — jismoniy va yuridik şaxslarning şartnoma asosida va hamkorlikda xöjalik faoliyati yuritiş maqsadlarini közlaydigan ixtiyoriy birlaşmasi. Ş. a'zolari xöjalik şartnomasi asosida iş yuritadilar, unda Ş.ning maqsadlari, Ş. mulkini barpo etişda a'zolar iştiroki va badal miqdori, olinadigan foydaning taqsimlanişi hamda Ş. tugatilganda mulkning özaro taqsimlanişi, boşqarişda iştirok etiş huquqlari belgilab qöyiladi. Ş. mulki hamişa Ş. a'zolarining hissaviy badallari negizida şakllanadi.
Mulkni barpo etiş tamoyili Ş. turiga boğliq. Muassislik şartnomasi va ustav Ş.ning ta'sis hujjatlari hisoblanadi. Uzbekiston Respublikasi va xorijiy mamlakatlar xöjalik hayotida Ş.ning töliq Ş., kommandit (aralaş) Ş. turlari köproq tarqalgan. Töliq Ş. xöjaliklarda yakka şaxslar yoki tadbirkorlar, tijorat taşkilotlari ta'sis şartnomasida belgilangan maqsadlarni amalga oşiriş uçun öz faoliyati va kapitallari bilan iştirok etadilar. Ş. majburiyatlari böyiça özlariga tegişli jami molmulk bilan birdamlikda javob beradilar. Iştirokçilarning har biri boşqa huquqlar bilan bir qatorda korxonani boşqarişda iştirok etadi va har bir şaxs bir ovozga ega böladi, har bir iştirokçi faqat birgina töliq Ş.ga a'zo bölişi mumkin. Mas, 90-y.larning 2-yarmidan boşlab Özbekiston q.x.da sobiq kolxozlar — jamoa xöjaliklari yopiq Ş. xöjaliklari — payçilar xöjaligi şakliga ötkazila boşladi va 1,4 mln. dan ortiq dehqonlar Ş.dagi pay mulki egalariga aylandi (2004). Kommandit Ş. a'zolari Ş. majburiyatlari böyiça özining jami molmulki bilan javob beradigan bir yoki undan ortiq iştirokçilar bilan bir qatorda javobgarligi qöşgan uluşi miqdori doirasida çeklanadigan bir yoki bir neçta qatnaşçi (kommanditçi)lardan taşkil topadi.
Ş.ning tugatilişi xöjalik Ş.lari haqidagi qonunlarda va Ş.ning ta'sis şartnomasida közda tutilgan tartibda amalga oşiriladi.
Rasulmat Husanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШИРКАТ, хўжалик ширкати — жисмоний ва юридик шахсларнинг шартнома асосида ва ҳамкорликда хўжалик фаолияти юритиш мақсадларини кўзлайдиган ихтиёрий бирлашмаси. Ш. аъзолари хўжалик шартномаси асосида иш юритадилар, унда Ш.нинг мақсадлари, Ш. мулкини барпо этишда аъзолар иштироки ва бадал миқдори, олинадиган фойданинг тақсимланиши ҳамда Ш. тугатилганда мулкнинг ўзаро тақсимланиши, бошқаришда иштирок этиш ҳуқуқлари белгилаб қўйилади. Ш. мулки ҳамиша Ш. аъзоларининг ҳиссавий бадаллари негизида шаклланади.
Мулкни барпо этиш тамойили Ш. турига боғлиқ. Муассислик шартномаси ва устав Ш.нинг таъсис ҳужжатлари ҳисобланади. Узбекистон Республикаси ва хорижий мамлакатлар хўжалик ҳаётида Ш.нинг тўлиқ Ш., коммандит (аралаш) Ш. турлари кўпроқ тарқалган. Тўлиқ Ш. хўжаликларда якка шахслар ёки тадбиркорлар, тижорат ташкилотлари таъсис шартномасида белгиланган мақсадларни амалга ошириш учун ўз фаолияти ва капиталлари билан иштирок этадилар. Ш. мажбуриятлари бўйича ўзларига тегишли жами молмулк билан бирдамликда жавоб берадилар. Иштирокчиларнинг ҳар бири бошқа ҳуқуқлар билан бир қаторда корхонани бошқаришда иштирок этади ва ҳар бир шахс бир овозга эга бўлади, ҳар бир иштирокчи фақат биргина тўлиқ Ш.га аъзо бўлиши мумкин. Мас, 90-й.ларнинг 2-ярмидан бошлаб Ўзбекистон қ.х.да собиқ колхозлар — жамоа хўжаликлари ёпиқ Ш. хўжаликлари — пайчилар хўжалиги шаклига ўтказила бошлади ва 1,4 млн. дан ортиқ деҳқонлар Ш.даги пай мулки эгаларига айланди (2004). Коммандит Ш. аъзолари Ш. мажбуриятлари бўйича ўзининг жами молмулки билан жавоб берадиган бир ёки ундан ортиқ иштирокчилар билан бир қаторда жавобгарлиги қўшган улуши миқдори доирасида чекланадиган бир ёки бир нечта қатнашчи (коммандитчи)лардан ташкил топади.
Ш.нинг тугатилиши хўжалик Ш.лари ҳақидаги қонунларда ва Ш.нинг таъсис шартномасида кўзда тутилган тартибда амалга оширилади.
Расулмат Ҳусанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.