Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Şişa

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 166–169-b. — ziyouz.com

    Şişa — tarkibi Ş. hosil qiluvçi komponentlar (kremniy, bor, alyuminiy, fosfor, germaniy oksidlari va boşqalar) va metallar (litiy, kaliy, natriy, kalsiy, magniy, qörğoşin va boşqalar)ning oksidlaridan iborat aralaşmani qizdiriş yöli bilan suyuqlantirib sovitişdan hosil bölgan amorf mört material. Ş. qizdirilganda kristall moddalar kabi ma'lum bir trada suyuqlanmaydi va qotmaydi, balki asta-sekin qattiq holatdan çöziluvçan yumşoq holatga va nihoyat suyuq holatga ötadi. Suyuqlantirilgan Ş. eritmasi sovitilganda ma'lum tralar oraliğida avval plastik holatga ötadi, söngra qotadi. Ş. — izotrop, ya'ni uning fizik xossalari (yoruğlik nurini sindiriş körsatkiçi, issiqlik ötkazuvçanligi va boşqalar) turli yönalişlari böyiça ölçanganda bir xil böladi. Tarkibidagi anorganik birikmalarning turiga köra, Ş. quyidagi sinflarga bölinadi: elementar Ş., oksid Ş., galogenid Ş., xalkogenid Ş. va aralaş Ş.

    Elementar Ş. — faqat bir element atomlaridan iborat. Oltingugurt, selen, margimuş, fosforni, öta tez sovitilganda esa ba'zi metallarni ham şişasimon holatda oliş mumkin.

    Oksid Ş.ning asosiy komponentlari kislorodli birikmalardan taşkil topgan. Kremniy, germaniy, bor, fosfor, margimuş oksidlari juda osonlikça Ş. hosil qiladi.

    Xalkogenid Ş. sulfidlar, selenidlar va telluridlar asosida olinadi. Margimuş sulfid (A8,8 ), surma sul-

    3 fid (8 5 ), selenidlar (Az 8ye ), (8 8ye ),

    2 3 2 3 2 3 telluridlar (A$ Te ) asosidagi Ş.lar

    2 3 ma'lum.

    Galogenid Ş. berilliy ftorid VeĞ

    2 va rux xlorid 2pS1 asosida olinadi.

    2

    Oksid Ş. tarkibidagi Ş. hosil qiluvçi oksid xiliga köra quyidagi guruhlarga bölinadi (qavslarda Ş. hosil qiluvçi komponent körsatilgan): silikat Ş. (8Yu ), borat Ş. (V,0 ), fos-

    2 3 fat Ş. (R b ), germanat Ş., (Oye0 ), boro-

    2 5 2 silikat Ş. (V 0, va 8Yu ), alyumosilikat

    2 2 Ş. (A1 0 va 8Yu ).

    2 3 2

    Işlatilişiga köra, quriliş Ş.si (deraza oynasi, Ş. bloklar va boşqalar), me'morlikquriliş Ş.si, avtomobil Ş.si, termik barqaror Ş., kimyoviy lab. Ş.si, tibbiyot Ş.si, optik Ş., elektrovakuum Ş.si, yoruğlik texnikasi Ş.si, idiş Ş.si, navli Ş., şuningdek Ş. tola va Ş. plastiklar farqlanadi. Ionlovçi nurlardan saklaydigan Ş., yorib ötuvçi radiatsiya indikatorlari Ş.si, özgaruvçan yoruğlik ötkazuvçi fotoxrom Ş., lazer materiallari sifatida qöllanadigan Ş., eruvçan Ş. va h.k. işlab çiqariladi.

    Eng oddiy tarkibli bir komponentli kvars Ş.si sanoatda kremniy dioksid 8Yu asosida olinadi. Me 0p 8Yu

    2 2 2 (bu yerda Me — №, K; p=2*4) tarkibli eruvçan binar işqoriysilikat Ş. ham sanoat ahamiyatiga ega. Deraza oynasi, me'morlikquriliş, navli, idiş va boşqalar sanoat Ş.lari asosini № 0—SaO—8Yu uçlik sistemadagi

    2 2 kompozitsiyalar taşkil etadi. Bu oksidlardan taşqari ular tarkibiga Ş.iing kristallanişga moyilligini susaytiruvçi M§0 va kimyoviy barqarorligini oşiruvçi A1 0, kiradi. Ba'zi Ş. turla-

    2 rining kimyoviy tarkibi jadvalda keltirilgan.

    Ş.ning xossalari uning tarkibidagi komponentlarga boğliq. Eng tavsifli xossasi uning şaffofligidir (deraza oynasining şaffofligi 83— 90%, optik Ş.niki esa 99,95% gaça). Ş. mört jism, mexanik ta'sirlarga juda sezgir. Ziçligi 22008000 kg/m3.

    Tabiatda perlit, obsidian kabi tabiiy Ş.lar mavjud (q. Vulkan şişasi). Sun'iy Ş.ning paydo bölişini, odatda, kulolçilik bilan boğlaydilar. Kulolçilikda loydan yasalgan mahsulotni kuydirişda unga soda va qum tuşgan bölişi, natijada buyum sirtida şişasimon sir (glazur) hosil bölgan bölişi mumkin.

    Ş. mil. av. 4 ming yillarda qadimiy Misr va Markaziy Osiyoda işlab çiqarila boşlagan. Dastlab böğiq Ş. işlab çiqarilgan. Tarkibidagi moddalar asta-sekin özgartirila borgan. Undagi işqoriy metallarning oksidlari 30% dan 20% gaça kamaytirilgan. Ş.ga qörğoşin va qalay oksidlari qöşiladigan bölgan, rang kiritiş maqsadida marganets va kobalt birikmalari qöşilgan. Mil. av. 2 minginçi yillarda Misrda hajmi 0,25 l li sopol közalarda Ş. eritilgan. Qadimgi Ş.lar 1000—1100°da pişirilgan.

    2 muhim masala — şaffof Ş. tayyorlaş va mahsulotga puflab şakl beriş hal qilingandan boşlab şişasozlik texnologiyasida muhim özgariş röy berdi. 19-asr oxirigaça şişasozlikda qöl mehnati ustun edi, 20-asrning 20-y.laridan boşlab turli xil Ş.lar işlab çiqariş avtomatlaştirildi.

    Badiiy Ş. badiiy idiş va buyumlar, me'morlik qismlari, manzarali kompozitsiyalar, haykaltaroşlik (asosan, kiçik şakllarda), yoritqiçlar, sun'iy bezak toşlar, Ş. mozaika va boşqalardan iborat. Dastlab qadimiy Misr (mil. av. 4—1-asrlar), Suriya, Finikiya, Xitoyda rivojlangan. Bu davrdagi şişasozlik maktablarining iş tajribalari yozilgan asar va kitoblarning eng qadimgisi mil. av. 2 ming yillarga oid bölib, ular qadimiy Mesopotamiyat topilgan. Aynan şu mamlakatda loyga mixxatlar yordamida yozib qoldirilgan mil. av. 7-asrga taalluqli jadvallarda eng qadimgi rangli Ş.lar tarkibi va tayyorlaş usullari bayon etilgan. Arxeologik izlanişlar qadimgi sun'iy Ş. buyumlar mil. av. 4-ming yillik örtalariga mansubligini, ular ilk bor Misr yodgorliklarida, keyinroq Mesopotamiyada uçraşini körsatadi. Mil. av. 3-ming yillik örtalariga mansub Ş. mahsulotlar köpgina mamlakatlar yodgorliklarida topilgan.

    Qadimgi dunyo san'atida Ş. mahsulotlar (guldon, munçoq, isirğa, tamga va boşqalar), asosan, sopol qoliplar yordamida tayyorlangan, lekin ular böğiq (noşaffof), yaşil, zangori, feruza rangli bölgan. 6-asrdan badiiy şişaçilik markazi sifatida Vizantiya şuhrat qozondi, Ğarbiy Yevropada gotika davrida vitraj san'ati yuksak darajaga kötarildi.

    Musulmon Şarqida 12—14-asrlarda Suriya Ş.si maşhur böldi. 15—16-asrlarda Venetsiya Ş.si, 17-asrda Çexiya Ş.si dongtaratdi. 1770-y.lardan (dastlab Angliyada) billursimon Ş. işlandi. 18-asrdan sun'iy qimmatbaho toşlar tayyorlaş avj oldi. 19-asr oxiri va 20- asr boşida Ş.dan amaliy bezak san'atida keng foydalanila boşlandi.

    Örta Osiyoda bronza va temir davrlarida şaffof va turli rangli Ş. mahsulotlar tayyorlangan. Tuxolo (Toxarisgon) (hoz. Özbekistonning janubi va Tojikistonning bir qismini öz içiga olgan davlat)da havorang, qizil rangli Ş. tayyorlangan. Arxeologiya yodgorliklari öşa davrlarda Samarqandda ham Ş.dan bezak buyumlari işlanganligini qörsatadi. Bolaliktepadan topilgan nok şaklidagi medalon (2,5x2 sm) Ş.si yaşil bölib, gardişga örnatilgan. Movarounnahr 9—10-asrlarda Ş.si bilan ham şuhrat qozongan. 10— 12- asr şişasozlari metall qoliplar, qirquvçi, randalovçi dastgohlardan foydalanib badiiy Ş. mahsulotlari tayyorlaganlar. Tabiblarning idişlari, pardoz butomlari Ş.dan işlangan. Örta asrlarda Ş. me'morliqda ham işlatilgan. Venetsiyalik sayyoh Klavixo öz xotiralarida Samarqandning uluğvor binolarida rangli Ş. işlatilganini yozgan.

    Uluğbekning Çinnixona köşki, Işratxona maqbarasining ganç panjaralarida rangli Ş. işlatilgan. Buxoro ham qadimdan öz Ş.si bilan maşhur bölgan. Marv, Nisoda örta asrlarda Ş. tayyorlovçi ustalarning dökonlari bölgan.

    Xitoy manbalarida Özbekiston hududidan Xitoyga borgan ustalarning mil. 424 yilda şu yerli xalqni şişasozlik sirlari bilan taniştirganliklari, Ş.dan imperator uçun maxsus taxt yasab berganliklari haqida ma'lumotlar keltirilgan. Amerika olimi E. Şeferni «Samarqandning oltin şaftolilari» nomli kitobida (1881 yil) Xitoyga Tan Imperiyasi davrida (7—10-asrlar) Farğonadan (675 va 761 yillar), Toxaristondan (hoz. Surxondaryo viloyati) (730 va 741 yillar) va Keşdan (hoz. Şahrisabz) (746 yil) qizil va kök, havorang, tiniq va şaffof Ş.lar (xitoyça «boli») va qimmatbaho tabiiy toşlar singari nur ötkazmaydigan rangli Ş.lar (xitoyça «lyuli») olib borilganligi qayd etilgan. Bu ma'lumotlar ilk örta asrlarda şişasozlik Özbekiston hududida yuqori darajada rivojlanganligini qörsatadi.

    Ş. işlab çiqariş jarayoni xom aşyo (tabiiy yoki sun'iy) komponentlarini tayyorlaş, aralaştiriş (şixta hosil qiliş), pişiriş, Ş. massasini sovitiş, şakl beriş, qizdiriş va işlov beriş (termik, kimyoviy va mexanik)dan iborat. Asosiy xom aşyo sifatida kvars qumlari, soda, potaş, ohaktoş, kaolin, dala şpatlari, turli oksidlar, yordamçi materiallar örnida böyagiçlar (kobalt, nikel, temir, xrom, mis oksidlari va boşqalar), oksidlovçilar (natriy yoki kaliyli selitra va boşqalar) va qaytaruvçilar (kömir, koks, vino toşi, qalay birikmalari) işlatiladi.

    Ş. sanoatda, asosan, vanna peçlarida va maxsus xumdonlarda pişiriladi. Ş. pişiriş jarayoni Ş. massasini suyuqlantiriş, tiniqlaştiriş (havo va boşqalar gazlardan tozalaş), gomogenlaş va sovitişni öz içiga oladi. Ş. 1400— 1450°da pişiriladi, 14601500°da tiniqlaştiriladi va gomogenizatsiya qilinadi, 1200— 1300°da sovitiladi. Ş.ga şakl beriş va undan buyumlar yasaş presslaş, puflaş, çöziş va prokatlaş yölibilan amalga oşiriladi. Ş.ni 500—600»da (şişalaniş trasidan 20—30° yuqori) asta-sekin sovitiş yoki sovitiş trasidan keskin sovitiş (toblaş) yöli bilan undagi içki kuçlanişlarning bir tekis taqsimlanişiga erişiladi. Ş. toblanganda mexanik mustahkamligi ortadi.

    Ş. xalq xöjaligida (sanoat inşootlari qurilişida), Ş. tola va Ş. plastiklar işlab çiqarişda, texnikaning turli sohalarida — optika, asbobsozlik, yoruğlik texnikasi, elektrovakuum sanoatida kimyoviy lab. jihozlari, Ş. idişlar, badiiy va maişiy buyumlar işlab çiqarişda keng qöllanadi.

    Ad.: Abdurazakov A.A., Bezborodov M.A., Zadneprovskiy Yu.A., Steklodeliye Sredney Azii v drevnosti i srednevekovye, T., 1963; Amindjanova M., Sayko E., Keramika, steklo i farfor v Sredney Azii, T., 1968; Artamonova M.V., Aslanova M.S., Bujinskiy I . M . i dr., Ximiçeskaya texnologiya stekla i sitallov, M., 1983; Abdurazakov A. A., Bezborodov M.A., Srednevekovme stekla Sredney Azii, T., 1966.

    Abduğani Abdurazeoqov, Rustam Ma'rupov.

    Q.: Vulkan şişasi

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ШИША — таркиби Ш. ҳосил қилувчи компонентлар (кремний, бор, алюминий, фосфор, германий оксидлари ва бошқалар) ва металлар (литий, калий, натрий, кальций, магний, қўрғошин ва бошқалар)нинг оксидларидан иборат аралашмани қиздириш йўли билан суюқлантириб совитишдан ҳосил бўлган аморф мўрт материал. Ш. қиздирилганда кристалл моддалар каби маълум бир трада суюқланмайди ва қотмайди, балки аста-секин қаттиқ ҳолатдан чўзилувчан юмшоқ ҳолатга ва ниҳоят суюқ ҳолатга ўтади. Суюқлантирилган Ш. эритмаси совитилганда маълум тралар оралиғида аввал пластик ҳолатга ўтади, сўнгра қотади. Ш. — изотроп, яъни унинг физик хоссалари (ёруғлик нурини синдириш кўрсаткичи, иссиқлик ўтказувчанлиги ва бошқалар) турли йўналишлари бўйича ўлчанганда бир хил бўлади. Таркибидаги анорганик бирикмаларнинг турига кўра, Ш. қуйидаги синфларга бўлинади: элементар Ш., оксид Ш., галогенид Ш., халькогенид Ш. ва аралаш Ш.

    Элементар Ш. — фақат бир элемент атомларидан иборат. Олтингугурт, селен, маргимуш, фосфорни, ўта тез совитилганда эса баъзи металларни ҳам шишасимон ҳолатда олиш мумкин.

    Оксид Ш.нинг асосий компонентлари кислородли бирикмалардан ташкил топган. Кремний, германий, бор, фосфор, маргимуш оксидлари жуда осонликча Ш. ҳосил қилади.

    Халькогенид Ш. сульфидлар, селенидлар ва теллуридлар асосида олинади. Маргимуш сульфид (А8,8 ), сурма суль-

    3 фид (8Ь 5 ), селенидлар (Аз 8е ), (8Ь 8е ),

    2 3 2 3 2 3 теллуридлар (А$ Те ) асосидаги Ш.лар

    2 3 маълум.

    Галогенид Ш. бериллий фторид ВеҒ

    2 ва рух хлорид 2пС1 асосида олинади.

    2

    Оксид Ш. таркибидаги Ш. ҳосил қилувчи оксид хилига кўра қуйидаги гуруҳларга бўлинади (қавсларда Ш. ҳосил қилувчи компонент кўрсатилган): силикат Ш. (8Ю ), борат Ш. (В,0 ), фос-

    2 3 фат Ш. (Р б ), германат Ш., (Ое0 ), боро-

    2 5 2 силикат Ш. (В 0, ва 8Ю ), алюмосиликат

    2 2 Ш. (А1 0 ва 8Ю ).

    2 3 2

    Ишлатилишига кўра, қурилиш Ш.си (дераза ойнаси, Ш. блоклар ва бошқалар), меъморликқурилиш Ш.си, автомобиль Ш.си, термик барқарор Ш., кимёвий лаб. Ш.си, тиббиёт Ш.си, оптик Ш., электровакуум Ш.си, ёруғлик техникаси Ш.си, идиш Ш.си, навли Ш., шунингдек Ш. тола ва Ш. пластиклар фарқланади. Ионловчи нурлардан саклайдиган Ш., ёриб ўтувчи радиация индикаторлари Ш.си, ўзгарувчан ёруғлик ўтказувчи фотохром Ш., лазер материаллари сифатида қўлланадиган Ш., эрувчан Ш. ва ҳ.к. ишлаб чиқарилади.

    Энг оддий таркибли бир компонентли кварц Ш.си саноатда кремний диоксид 8Ю асосида олинади. Ме 0п 8Ю

    2 2 2 (бу ерда Ме — №, К; п=2*4) таркибли эрувчан бинар ишқорийсиликат Ш. ҳам саноат аҳамиятига эга. Дераза ойнаси, меъморликқурилиш, навли, идиш ва бошқалар саноат Ш.лари асосини № 0—СаО—8Ю учлик системадаги

    2 2 композициялар ташкил этади. Бу оксидлардан ташқари улар таркибига Ш.иинг кристалланишга мойиллигини сусайтирувчи М§0 ва кимёвий барқарорлигини оширувчи А1 0, киради. Баъзи Ш. турла-

    2 рининг кимёвий таркиби жадвалда келтирилган.

    Ш.нинг хоссалари унинг таркибидаги компонентларга боғлиқ. Энг тавсифли хоссаси унинг шаффофлигидир (дераза ойнасининг шаффофлиги 83— 90%, оптик Ш.ники эса 99,95% гача). Ш. мўрт жисм, механик таъсирларга жуда сезгир. Зичлиги 22008000 кг/м3.

    Табиатда перлит, обсидиан каби табиий Ш.лар мавжуд (қ. Вулкан шишаси). Сунъий Ш.нинг пайдо бўлишини, одатда, кулолчилик билан боғлайдилар. Кулолчиликда лойдан ясалган маҳсулотни куйдиришда унга сода ва қум тушган бўлиши, натижада буюм сиртида шишасимон сир (глазур) ҳосил бўлган бўлиши мумкин.

    Ш. мил. ав. 4 минг йилларда қадимий Миср ва Марказий Осиёда ишлаб чиқарила бошлаган. Дастлаб бўғиқ Ш. ишлаб чиқарилган. Таркибидаги моддалар аста-секин ўзгартирила борган. Ундаги ишқорий металларнинг оксидлари 30% дан 20% гача камайтирилган. Ш.га қўрғошин ва қалай оксидлари қўшиладиган бўлган, ранг киритиш мақсадида марганец ва кобальт бирикмалари қўшилган. Мил. ав. 2 мингинчи йилларда Мисрда ҳажми 0,25 л ли сопол кўзаларда Ш. эритилган. Қадимги Ш.лар 1000—1100°да пиширилган.

    2 муҳим масала — шаффоф Ш. тайёрлаш ва маҳсулотга пуфлаб шакл бериш ҳал қилингандан бошлаб шишасозлик технологиясида муҳим ўзгариш рўй берди. 19-аср охиригача шишасозликда қўл меҳнати устун эди, 20-асрнинг 20-й.ларидан бошлаб турли хил Ш.лар ишлаб чиқариш автоматлаштирилди.

    Бадиий Ш. бадиий идиш ва буюмлар, меъморлик қисмлари, манзарали композициялар, ҳайкалтарошлик (асосан, кичик шаклларда), ёритқичлар, сунъий безак тошлар, Ш. мозаика ва бошқалардан иборат. Дастлаб қадимий Миср (мил. ав. 4—1-асрлар), Сурия, Финикия, Хитойда ривожланган. Бу даврдаги шишасозлик мактабларининг иш тажрибалари ёзилган асар ва китобларнинг энг қадимгиси мил. ав. 2 минг йилларга оид бўлиб, улар қадимий Месопотамият топилган. Айнан шу мамлакатда лойга миххатлар ёрдамида ёзиб қолдирилган мил. ав. 7-асрга тааллуқли жадвалларда энг қадимги рангли Ш.лар таркиби ва тайёрлаш усуллари баён этилган. Археологик изланишлар қадимги сунъий Ш. буюмлар мил. ав. 4-минг йиллик ўрталарига мансублигини, улар илк бор Миср ёдгорликларида, кейинроқ Месопотамияда учрашини кўрсатади. Мил. ав. 3-минг йиллик ўрталарига мансуб Ш. маҳсулотлар кўпгина мамлакатлар ёдгорликларида топилган.

    Қадимги дунё санъатида Ш. маҳсулотлар (гулдон, мунчоқ, исирға, тамга ва бошқалар), асосан, сопол қолиплар ёрдамида тайёрланган, лекин улар бўғиқ (ношаффоф), яшил, зангори, феруза рангли бўлган. 6-асрдан бадиий шишачилик маркази сифатида Византия шуҳрат қозонди, Ғарбий Европада готика даврида витраж санъати юксак даражага кўтарилди.

    Мусулмон Шарқида 12—14-асрларда Сурия Ш.си машҳур бўлди. 15—16-асрларда Венеция Ш.си, 17-асрда Чехия Ш.си донгтаратди. 1770-й.лардан (дастлаб Англияда) биллурсимон Ш. ишланди. 18-асрдан сунъий қимматбаҳо тошлар тайёрлаш авж олди. 19-аср охири ва 20- аср бошида Ш.дан амалий безак санъатида кенг фойдаланила бошланди.

    Ўрта Осиёда бронза ва темир даврларида шаффоф ва турли рангли Ш. маҳсулотлар тайёрланган. Тухоло (Тохарисгон) (ҳоз. Ўзбекистоннинг жануби ва Тожикистоннинг бир қисмини ўз ичига олган давлат)да ҳаворанг, қизил рангли Ш. тайёрланган. Археология ёдгорликлари ўша даврларда Самарқандда ҳам Ш.дан безак буюмлари ишланганлигини қўрсатади. Болаликтепадан топилган нок шаклидаги медальон (2,5x2 см) Ш.си яшил бўлиб, гардишга ўрнатилган. Мовароуннаҳр 9—10-асрларда Ш.си билан ҳам шуҳрат қозонган. 10— 12- аср шишасозлари металл қолиплар, қирқувчи, рандаловчи дастгоҳлардан фойдаланиб бадиий Ш. маҳсулотлари тайёрлаганлар. Табибларнинг идишлари, пардоз бутомлари Ш.дан ишланган. Ўрта асрларда Ш. меъморлиқда ҳам ишлатилган. Венециялик сайёҳ Клавихо ўз хотираларида Самарқанднинг улуғвор биноларида рангли Ш. ишлатилганини ёзган.

    Улуғбекнинг Чиннихона кўшки, Ишратхона мақбарасининг ганч панжараларида рангли Ш. ишлатилган. Бухоро ҳам қадимдан ўз Ш.си билан машҳур бўлган. Марв, Нисода ўрта асрларда Ш. тайёрловчи усталарнинг дўконлари бўлган.

    Хитой манбаларида Ўзбекистон ҳудудидан Хитойга борган усталарнинг мил. 424 йилда шу ерли халқни шишасозлик сирлари билан таништирганликлари, Ш.дан император учун махсус тахт ясаб берганликлари ҳақида маълумотлар келтирилган. Америка олими Э. Шеферни «Самарқанднинг олтин шафтолилари» номли китобида (1881 йил) Хитойга Тан Империяси даврида (7—10-асрлар) Фарғонадан (675 ва 761 йиллар), Тохаристондан (ҳоз. Сурхондарё вилояти) (730 ва 741 йиллар) ва Кешдан (ҳоз. Шаҳрисабз) (746 йил) қизил ва кўк, ҳаворанг, тиниқ ва шаффоф Ш.лар (хитойча «боли») ва қимматбаҳо табиий тошлар сингари нур ўтказмайдиган рангли Ш.лар (хитойча «люли») олиб борилганлиги қайд этилган. Бу маълумотлар илк ўрта асрларда шишасозлик Ўзбекистон ҳудудида юқори даражада ривожланганлигини қўрсатади.

    Ш. ишлаб чиқариш жараёни хом ашё (табиий ёки сунъий) компонентларини тайёрлаш, аралаштириш (шихта ҳосил қилиш), пишириш, Ш. массасини совитиш, шакл бериш, қиздириш ва ишлов бериш (термик, кимёвий ва механик)дан иборат. Асосий хом ашё сифатида кварц қумлари, сода, поташ, оҳактош, каолин, дала шпатлари, турли оксидлар, ёрдамчи материаллар ўрнида бўягичлар (кобальт, никель, темир, хром, мис оксидлари ва бошқалар), оксидловчилар (натрий ёки калийли селитра ва бошқалар) ва қайтарувчилар (кўмир, кокс, вино тоши, қалай бирикмалари) ишлатилади.

    Ш. саноатда, асосан, ванна печларида ва махсус хумдонларда пиширилади. Ш. пишириш жараёни Ш. массасини суюқлантириш, тиниқлаштириш (ҳаво ва бошқалар газлардан тозалаш), гомогенлаш ва совитишни ўз ичига олади. Ш. 1400— 1450°да пиширилади, 14601500°да тиниқлаштирилади ва гомогенизация қилинади, 1200— 1300°да совитилади. Ш.га шакл бериш ва ундан буюмлар ясаш пресслаш, пуфлаш, чўзиш ва прокатлаш йўлибилан амалга оширилади. Ш.ни 500—600»да (шишаланиш трасидан 20—30° юқори) аста-секин совитиш ёки совитиш трасидан кескин совитиш (тоблаш) йўли билан ундаги ички кучланишларнинг бир текис тақсимланишига эришилади. Ш. тобланганда механик мустаҳкамлиги ортади.

    Ш. халқ хўжалигида (саноат иншоотлари қурилишида), Ш. тола ва Ш. пластиклар ишлаб чиқаришда, техниканинг турли соҳаларида — оптика, асбобсозлик, ёруғлик техникаси, электровакуум саноатида кимёвий лаб. жиҳозлари, Ш. идишлар, бадиий ва маиший буюмлар ишлаб чиқаришда кенг қўлланади.

    Ад.: Абдуразаков А.А., Безбородов М.А., Заднепровский Ю.А., Стеклоделие Средней Азии в древности и средневековье, Т., 1963; Аминджанова М., Сайко Э., Керамика, стекло и фарфор в Средней Азии, Т., 1968; Артамонова М.В., Асланова М.С., Бужинский И . М . и др., Химическая технология стекла и ситаллов, М., 1983; Абдуразаков А. А., Безбородов М.А., Средневековме стекла Средней Азии, Т., 1966.

    Абдуғани Абдуразэоқов, Рустам Маърупов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.