Şofirkon tumani
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 205–206-b. — ziyouz.com
Şofirkon tumani - Buxoro viloyatidagi tuman. Viloyatning şim. da joylaşgan. 1926 yil 29 sentyabrda taşkil etilgan. Janubiy dan Vobkent, jan.ğarbdan Romitan, ğarbdan Peşku, şarqdan Ğijduvon tumanlari, şim.dan Navoiy viloyatining Konimex tumani bilan çegaradoş. Mayd. 3,72 ming km2. Aholisi 136 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Şofirkon), 12 ta qişloq fuqarolari yiğini (Boğiafzal, Vardonze, Denov, Dörmon, Iskogare, Jöynov, Jöyrabot, Sulton Jöra, Tezguzar, Çandir, Şarofbobo Hamroyev, Qarmoqon) mavjud. Markazi — Şofirkon şahri.
Tabiati. Tuman hududi, asosan, tekislik va qum barxanlaridan iborat. Şim. qismi Quljuqtov etaklari (Gujumdi toği) va Qizilqum (Jilvon va Toldi massivlari)ga tutaşgan. Janubiy qismi Zarafşon vodiysidagi suğoriladigan yerlar. Iqlimi keskin kontinental. Iillik örtaça tra 14,2°, eng past tra —29°. Iyulning örtaça t-rasi 29,4°, eng yuqori tra 46°. Yiliga 220 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 150 kun. Tumandagi ekin maydonlari AmuBuxoro maşina kanali, Katta Jilvon, Kiçik Jilvon, Sultonobod va Köhnarud ariqlaridan suğoriladi. Şim.da şörtob, şörxok, qumloq, toşli çöl, turli böz, oç qönğir; Zarafşon vodiysiga tutaş qismida ötloqibotqoq, oçböz, oddiy böz tuproqlar tarqalgan. Ş.t.ning şim.dagi çöllarda yovvoyi ösimliklardan ajriq, otquloq, yalpiz, şöra, baliqköz, qönğirboş, yaltirboş, qumlarda oq saksovul, qandim, çerkez, iloq, quyonsuyak, selin, isiriq; jan. tekislik qismida qamiş, rövak, buğdoyiq, şöraajriq, kampirsoç, itgunafşa, yulğun va boşqalar ösadi.Yovvoyi hayvonlardan jayran, tovuşqon, çiyaböri, tulki, yumronqoziq, qumsiçqon, qirğovul, bedana, kaptar, burgut, qirğiy va boşqalar bor. Ş.t.da Vardonze davlat tabiat yodgorligi taşkil qilingan.
Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, qozoq, tatar, rus, ukrain va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi.
Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 36 kişi. Şaharliklar 17 ming kişi, qişlbq aholisi 119 ming kişi.
Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. Tumanda paxta tozalaş, ğişt, vino zdlari, Buxoro pillakaşlik f-kasining filiali, gilam töqiş f-kasi, Özbekiston—Turkiya «Vardonze» qöşma korxonasi, 22 kiçik, 400 ga yaqin xususiy, 13 şirkat korxonalari, 8 aksiyadorlik jamiyati mavjud (2004). Q.x.ning yetakçi tarmogi — paxtaçilik. Ş.t.da 13 şirkat, 1200 dan ziyod fermer xöjaligi faoliyat körsatadi. Q.x.da suğoriladigan yerlar 28,2 ming ga, şu jumladan, 12110 ga yerga paxta, 6100 ga yerga ğalla, 94 ga yerga sabzavot va poliz, 63 ga yerga kartoşka, 469 ga yerga beda ekiladi, 1,3 ming ga yer tokzor va mevazor. Urmon xöjaligi mavjud. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 43,5 ming qoramol, 76,2 ming qöy va eçki, 233 yilqi, 32,9 ming parranda, yaylovlarda qoraköl qöylar boqiladi.
2003/04 öquv yilida Ş.t.dagi 54 umumiy ta'lim maktabi, 2 internat maktabida jami 32,6 ming öquvçi öqidi. 3 kasb-hunar kolleji faoliyat körsatadi. 9 klub, 13 madapiyat uyi, madaniyat va istirohat boği, 62 kutubxona, markaziy stadion va boşqalar sport inşootlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi (420 örin) va boşqalar turli kasalxonalar, 4 poliklinika, 22 dorixona, 37 qişloq vraçlik punkti va boşqalar tibbiy muassasalarda 235 vraç, 1 mingdan ortiq örta tibbiy xodim işlaydi. Tumanda sil kasalliklari sanatoriysi, bolalar «Mingçinor» oromgohi bor. Şofirkon şahridan Buxoro, Ğijduvon, Navoiy, Samarqand, Toşkent va boşqalar şaharlarga avtobuslar qatnaydi. Ş.t. da tarixiy va me'moriy yodgorliklardan Vardonze qörğoni (3—8 a. lar), Xoja Orif Mohitobon (Revgariy) maqbarasi va Jome masjidi (13- asr), Hazornur qadamjosi va Toşmasjid saqlangan. Burqi Sarmast, Çilduxtaron, Qöçqorota, Ğoyibota, Bibi Kabudpuş, Sayidota ziyoratgohlari mavjud. 1932 yildan tuman «Şofirkon ovozi» gaz. naşr qilinadi (adadi 2027).
Ad.: S. Muxtor , K. Bobomurod, Şofirkon tarixi, T., 1998; Abdulla Rahmon, Şofirkon yudduzlari, T., 2004.
Qahramon Rajabov, Manzura Davlatova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШОФИРКОН ТУМАНИ - Бухоро вилоятидаги туман. Вилоятнинг шим. да жойлашган. 1926 йил 29 сентябрда ташкил этилган. Жанубий дан Вобкент, жан.ғарбдан Ромитан, ғарбдан Пешку, шарқдан Ғиждувон туманлари, шим.дан Навоий вилоятининг Конимех тумани билан чегарадош. Майд. 3,72 минг км2. Аҳолиси 136 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Шофиркон), 12 та қишлоқ фуқаролари йиғини (Боғиафзал, Вардонзе, Денов, Дўрмон, Искогаре, Жўйнов, Жўйработ, Султон Жўра, Тезгузар, Чандир, Шарофбобо Ҳамроев, Қармоқон) мавжуд. Маркази — Шофиркон шаҳри.
Табиати. Туман ҳудуди, асосан, текислик ва қум барханларидан иборат. Шим. қисми Қулжуқтов этаклари (Гужумди тоғи) ва Қизилқум (Жилвон ва Толди массивлари)га туташган. Жанубий қисми Зарафшон водийсидаги суғориладиган ерлар. Иқлими кескин континентал. Ииллик ўртача тра 14,2°, энг паст тра —29°. Июлнинг ўртача т-раси 29,4°, энг юқори тра 46°. Йилига 220 мм ёғин тушади. Вегетация даври 150 кун. Тумандаги экин майдонлари АмуБухоро машина канали, Катта Жилвон, Кичик Жилвон, Султонобод ва Кўҳнаруд ариқларидан суғорилади. Шим.да шўртоб, шўрхок, қумлоқ, тошли чўл, турли бўз, оч қўнғир; Зарафшон водийсига туташ қисмида ўтлоқиботқоқ, очбўз, оддий бўз тупроқлар тарқалган. Ш.т.нинг шим.даги чўлларда ёввойи ўсимликлардан ажриқ, отқулоқ, ялпиз, шўра, балиқкўз, қўнғирбош, ялтирбош, қумларда оқ саксовул, қандим, черкез, илоқ, қуёнсуяк, селин, исириқ; жан. текислик қисмида қамиш, рўвак, буғдойиқ, шўраажриқ, кампирсоч, итгунафша, юлғун ва бошқалар ўсади.Ёввойи ҳайвонлардан жайран, товушқон, чиябўри, тулки, юмронқозиқ, қумсичқон, қирғовул, бедана, каптар, бургут, қирғий ва бошқалар бор. Ш.т.да Вардонзе давлат табиат ёдгорлиги ташкил қилинган.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, қозоқ, татар, рус, украин ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди.
Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 36 киши. Шаҳарликлар 17 минг киши, қишлбқ аҳолиси 119 минг киши.
Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. Туманда пахта тозалаш, ғишт, вино здлари, Бухоро пиллакашлик ф-касининг филиали, гилам тўқиш ф-каси, Ўзбекистон—Туркия «Вардонзе» қўшма корхонаси, 22 кичик, 400 га яқин хусусий, 13 ширкат корхоналари, 8 акциядорлик жамияти мавжуд (2004). Қ.х.нинг етакчи тармоги — пахтачилик. Ш.т.да 13 ширкат, 1200 дан зиёд фермер хўжалиги фаолият кўрсатади. Қ.х.да суғориладиган ерлар 28,2 минг га, шу жумладан, 12110 га ерга пахта, 6100 га ерга ғалла, 94 га ерга сабзавот ва полиз, 63 га ерга картошка, 469 га ерга беда экилади, 1,3 минг га ер токзор ва мевазор. Урмон хўжалиги мавжуд. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 43,5 минг қорамол, 76,2 минг қўй ва эчки, 233 йилқи, 32,9 минг парранда, яйловларда қоракўл қўйлар боқилади.
2003/04 ўқув йилида Ш.т.даги 54 умумий таълим мактаби, 2 интернат мактабида жами 32,6 минг ўқувчи ўқиди. 3 касб-ҳунар коллежи фаолият кўрсатади. 9 клуб, 13 мадапият уйи, маданият ва истироҳат боғи, 62 кутубхона, марказий стадион ва бошқалар спорт иншоотлари мавжуд. Туман марказий касалхонаси (420 ўрин) ва бошқалар турли касалхоналар, 4 поликлиника, 22 дорихона, 37 қишлоқ врачлик пункти ва бошқалар тиббий муассасаларда 235 врач, 1 мингдан ортиқ ўрта тиббий ходим ишлайди. Туманда сил касалликлари санаторийси, болалар «Мингчинор» оромгоҳи бор. Шофиркон шаҳридан Бухоро, Ғиждувон, Навоий, Самарқанд, Тошкент ва бошқалар шаҳарларга автобуслар қатнайди. Ш.т. да тарихий ва меъморий ёдгорликлардан Вардонзе қўрғони (3—8 а. лар), Хожа Ориф Моҳитобон (Ревгарий) мақбараси ва Жоме масжиди (13- аср), Ҳазорнур қадамжоси ва Тошмасжид сақланган. Бурқи Сармаст, Чилдухтарон, Қўчқорота, Ғойибота, Биби Кабудпуш, Сайидота зиёратгоҳлари мавжуд. 1932 йилдан туман «Шофиркон овози» газ. нашр қилинади (адади 2027).
Ад.: С. Мухтор , К. Бобомурод, Шофиркон тарихи, Т., 1998; Абдулла Раҳмон, Шофиркон юддузлари, Т., 2004.
Қаҳрамон Ражабов, Манзура Давлатова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.