«Şoh yöli»

«Şoh yöli» — mil. av. 6-asrning sönggi çoragida, Doro I hukmronligi davrida qurilgan tranzit aloqa yöli. Mil. av 1-ming yillik örtalarida, Axomaniylar davlati tarkibiga kiritilgan Örta Osiyoning qadimiy xalqlari va viloyatlari ham öşa davrning harbiysiyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida katta iz qoldirgan xalqaro aloqalar tizimida faol iştiroq eta boşladilar. Axomaniy hukmdorlar va mahalliy hokimlarsatraplar bu aloqalarda katta örin tutgan aloqasavdo yöllari faoliyatiga alohida e'tibor berişgan. Yunon tarixçisi Gerodot özining «Tarix» asarida bu yöl haqida muhim ma'lumotlar qoldirgan. Unga köra, bu yöl dastlab axomaniylarning yirik savdo va ma'muriy markazlaridan bölgan Suza şahrini Kiçik Osiyo va Örta dengiz böyidagi şaharlar bilan boğlagan. 2400 km ga çözilgan bu yölning har 24—25 km masofasida, ya'ni bir kunlik yölda maxsus bekatlar qurilgan. Bu bekatlarda elçilik missiyasi a'zolari, çoparlar, savdo karvonlari dam olişi uçun şaroitlar yaratilgan bölib, maxsus xizmatdagi kişilar uçun doimo çopqir otlar yetarli miqdorda mavjud bölgan. Şoşilinç xabar olib ketayotgan çopar bu bekatlarda otni almaştirişi yoki xabar va xatni bu bekatlardagi boşqa maxsus çoparlarga berişi mumkin bölgan. Şu tariqa şoşilinç xabar va ma'lumotlar ulkan imperiyaning turli burçaklaridan poytaxt şaharga juda qisqa muddatda yetkazib berilgan. Sönggi arxeologik tadqiqotlarning körsatişiça, «Ş.y.»ning bir tarmoği şim.şarqqa yönaltirilgan bölib, Marğiyona va Baqtriya hududlari orqali Hindistongaça yetib borgan. Bu davrda Örta Osiyoning jan. hududlarida ham bir kunlik yöl masofasida, ya'ni har 24—25 km da maxsus bekatlar barpo etila boşlaganligi haqida ma'lumotlar mavjud. Bu bekatlar, odatda, mustahkamlangan istehkom şaklidagi rabotlar körinişida bölib, karvon yöllarini qöriqlaş vazifasini bajaruvçi kiçik harbiy qismlar ham şu yerda joylaştirilgan edi. Bu rabotlar, öz navbatida, Örta Osiyodagi qadimiy karvonsaroylar vazifasini ham bajarib kelar edi. Ularda davlat xizmatçilari, çoparlar, savdo karvonlari, harbiy qismlar, sayyohlar va boşqalarga xizmat körsatiş yölga qöyilgan edi.

Şu tariqa mil. av. 5—4-asrlarda Örta Osiyoning jan. hududlarida ham Axomaniylar saltanatining markaziy viloyatlarida faoliyat körsatuvçi yöllarga monand aloqa yöllari tizimi, poçtaaloqa xizmati barpo etila boşlangan. Doro I tomonidan barpo etilgan «Ş.y.» faoliyati 4-asrning sönggi çoragida Aleksandrning harbiy istilolari natijasida tugatilgan, lekin Örta Osiyodagi aloqa yöllari tizimi va aloqapoçta xizmati öz ahamiyatini saqlab qolgan va rivojlangan.

Öktam Mavlonov.