Şohiy
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214-b. — ziyouz.com
Şohiy (taxallusi; asl nomi Sulton Mas'ud Mirzo Şohiy) (1475 — Ğazna — 1507) — şoir, temuriy şahzodalardan biri. Otasi Sulton Mahmud Mirzo sohibqiron Amir Temurga 5böğin avloddir. Onasi Xonzodabegim Mir Buzurg Termiziyning qizi. Ş. boşqa temuriyzodalar kabi yoşligidan ilmga, adabiyotga havasmand bölgan. Otasi unga Hisor hokimligini topşirgan va u otasining vafotiga qadar (1495) bu yerni boşqarib turgan. Samarqandni oliş uçun qilgan yurişi muvaffaqiyatsizlikka uçrab, Hisor qam qölidan ketgaç, Husayn Boyqaro saroyidan panoh topgan va yana saltanat ilinjida Movarounnahrga qaytgan. Vazir Xusravşoh Ş.ni asir olib, köziga mil tortgan. Yana Husayn Boyqaroning ruxsati bilan Xurosonga qaytgan va uning qizlaridan biri — Begim Sultonga uylangan. U keyingi hayotini ijodga bağişlagan va Hirot adabiy hayotida faol qatnaşgan. 1507 yilda Şayboniyxonning Xurosonga yurişlari vaqtida öldirilgan va Ğaznada dafn etilgan.
Ş. haqida Alişer Navoiy özining «Majolis unnafois» tazkirasining 7majlisida şunday ta'rif beradi: «Sulton Mas'ud Mirzo — ravşan zehnlik va mustahsan ta'bliq va pokiza hisol va mahmud faol yigitdur. Vafo va diljöyliq aning şiori, saxo va darveşxöyliq uning atvori». Amakivaççasi va qaynisi Zahiriddin Muhammad Bobur ham «Boburnoma»nit bir neça joylarida uni yaxşi xotiralar bilan eslaydi. Tazkiranavis — Faxri Hirotiy (16-asr) «Latoyifnoma» asarida (Alişer Navoiy «Majolis unnafois» tazkirasining forsçaga erkin, ijodiy tarjimasi) ta'kidlaşiça, u turkiy şe'rlarida «Şohiy», forsiy şe'rlarida esa «Orifiy» taxalluslarini qöllagan va bu ikki tilda alohidaalohida devon tuzgan.
Ş.ning turkiy «Devon»i 1140 baytni taşkil qilib, undagi şe'rlar ğazal, ruboiy, fard va tarje'band janrlaridadir. Ş. şe'riyatida Navoiy an'analarini davom ettirgan. Navoiy va Husayniy ğazallariga taxmislar, tatabbu'lar boğlagan.
Ş. turkiy «Devon»ining 2 qölyozmasi ma'lum bölib, ular (1745; 1776) Hindistonda köçirilgan. Bu qölyozmalar Londondagi «India Ofis» kutubxonasida saqlanadi.
Prof. A. Abduğafurov Ş. «Devon»ini fotonusxa asosida mukammal sözboşi bilan naşr ettirgan (2001).
Otabek Jöraboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШОҲИЙ (тахаллуси; асл номи Султон Масъуд Мирзо Шоҳий) (1475 — Ғазна — 1507) — шоир, темурий шаҳзодалардан бири. Отаси Султон Маҳмуд Мирзо соҳибқирон Амир Темурга 5бўғин авлоддир. Онаси Хонзодабегим Мир Бузург Термизийнинг қизи. Ш. бошқа темурийзодалар каби ёшлигидан илмга, адабиётга ҳавасманд бўлган. Отаси унга Ҳисор ҳокимлигини топширган ва у отасининг вафотига қадар (1495) бу ерни бошқариб турган. Самарқандни олиш учун қилган юриши муваффақиятсизликка учраб, Ҳисор қам қўлидан кетгач, Ҳусайн Бойқаро саройидан паноҳ топган ва яна салтанат илинжида Мовароуннаҳрга қайтган. Вазир Хусравшоҳ Ш.ни асир олиб, кўзига мил тортган. Яна Ҳусайн Бойқаронинг рухсати билан Хуросонга қайтган ва унинг қизларидан бири — Бегим Султонга уйланган. У кейинги ҳаётини ижодга бағишлаган ва Ҳирот адабий ҳаётида фаол қатнашган. 1507 йилда Шайбонийхоннинг Хуросонга юришлари вақтида ўлдирилган ва Ғазнада дафн этилган.
Ш. ҳақида Алишер Навоий ўзининг «Мажолис уннафоис» тазкирасининг 7мажлисида шундай таъриф беради: «Султон Масъуд Мирзо — равшан зеҳнлик ва мустаҳсан таъблиқ ва покиза ҳисол ва маҳмуд фаол йигитдур. Вафо ва дилжўйлиқ анинг шиори, сахо ва дарвешхўйлиқ унинг атвори». Амакиваччаси ва қайниси Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳам «Бобурнома»нит бир неча жойларида уни яхши хотиралар билан эслайди. Тазкиранавис — Фахри Ҳиротий (16-аср) «Латойифнома» асарида (Алишер Навоий «Мажолис уннафоис» тазкирасининг форсчага эркин, ижодий таржимаси) таъкидлашича, у туркий шеърларида «Шоҳий», форсий шеърларида эса «Орифий» тахаллусларини қўллаган ва бу икки тилда алоҳидаалоҳида девон тузган.
Ш.нинг туркий «Девон»и 1140 байтни ташкил қилиб, ундаги шеърлар ғазал, рубоий, фард ва таржеъбанд жанрларидадир. Ш. шеъриятида Навоий анъаналарини давом эттирган. Навоий ва Ҳусайний ғазалларига тахмислар, татаббуълар боғлаган.
Ш. туркий «Девон»ининг 2 қўлёзмаси маълум бўлиб, улар (1745; 1776) Ҳиндистонда кўчирилган. Бу қўлёзмалар Лондондаги «Индиа Офис» кутубхонасида сақланади.
Проф. А. Абдуғафуров Ш. «Девон»ини фотонусха асосида мукаммал сўзбоши билан нашр эттирган (2001).
Отабек Жўрабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.