Şohmurod
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 216-b. — ziyouz.com
Şohmurod (1741/49 Buxoro 1800.30.11) Buxoro amiri (17851800), lşn/itlardan. Muhammad Doniyolbiy otaliqning öğli. Ş. otasi vafot etgaç, uning «amirul umaro» unvonini qabul qilgan va rasmiy ravişda Buxoro taxtida ötirgan çingiziy Abulğozixonni hokimiyatdan çetlatib, özini Buxoro amiri deb e'lon qilgan (1785 yil 9 iyun'). Önta ukasining har biriga bittadan viloyat hokimligini berib, siyosiy tarqoqlikka barham bergan.
Ş. faol içki va taşqi siyosat olib borgan. Ş. pul islohoti ötkazib, sof kumuşdan tanga zarb qildirgan. Zamoşyuşlari va kelajak tarixçilari Ş.ni «Amiri ma'sum» («Begunoh amir») va «Umari soniy» («Ikkinçi Umar»), «ğoziy» unvonlari bilan tilga olişadi. Ş. Marv, Balx va boşqalar hududlarni Buxoroga qaytariş uçun Xurosonga qilgan harbiy yurişlarida uning qöşinlari golib çiqqan, Marv, Balx, Maymana va Andxuy Buxoroga qaytarilgan.
Ş. Usmonli turk sultonligi va Rossiyaga bir neça marta elçilar jönatgan.
Ş. tasavvuf ğoyalari bilan suğorilgan «Ayn fihikmat» («Donişmandlik asoslari») asarini yozgan, hanafiya mazhabiga doir «Fatavayi ahli Buxoro» («Buxoro ahliga fatvolar») töplamini tuzgan.
Ş. davrida Buxoro va Samarqandda köplab madrasalar, masjidlar, xonaqolar va turli binolar qurilgan. Xususan, Zarafşon vodiysidagi dehqonçilikka katta e'tibor qaratilib, Zarafşon daryosidan turli ariqlar (Qozonariq, Toyman ariği, Töğuzariq). Oqdaryo va Qoradaryodan yangi ariqlar çiqarilgan hamda boşqa suğoriş inşootlari qurilgan. Ş.ning özi Samarqandni qayta quriş tarkini çizgan. Ş. şaharda 24 ta mavze qurib, mamlakatning şarqiy viloyatlaridan bu yerga aholini köçirib keltirgan. Ğuzorda madrasa va masjid qurdirgan. Şuningdek, Ş. hukmronligi yillarida Doniyolbiy davrida boşlangan Xalifa Xudoydod majmuasi qurilişi davom ettirilgan.
Ş. Jöybordagi Eşoni Imlo qabristonida piri Şayx Safar qabri oldida dafn etilgan.
Ad.: Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T.. 2001.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШОҲМУРОД (1741/49 Бухоро 1800.30.11) Бухоро амири (17851800), лшн/итлардан. Муҳаммад Дониёлбий оталиқнинг ўғли. Ш. отаси вафот этгач, унинг «амирул умаро» унвонини қабул қилган ва расмий равишда Бухоро тахтида ўтирган чингизий Абулғозихонни ҳокимиятдан четлатиб, ўзини Бухоро амири деб эълон қилган (1785 йил 9 июнъ). Ўнта укасининг ҳар бирига биттадан вилоят ҳокимлигини бериб, сиёсий тарқоқликка барҳам берган.
Ш. фаол ички ва ташқи сиёсат олиб борган. Ш. пул ислоҳоти ўтказиб, соф кумушдан танга зарб қилдирган. Замошюшлари ва келажак тарихчилари Ш.ни «Амири маъсум» («Бегуноҳ амир») ва «Умари соний» («Иккинчи Умар»), «ғозий» унвонлари билан тилга олишади. Ш. Марв, Балх ва бошқалар ҳудудларни Бухорога қайтариш учун Хуросонга қилган ҳарбий юришларида унинг қўшинлари голиб чиққан, Марв, Балх, Маймана ва Андхуй Бухорога қайтарилган.
Ш. Усмонли турк султонлиги ва Россияга бир неча марта элчилар жўнатган.
Ш. тасаввуф ғоялари билан суғорилган «Айн фиҳикмат» («Донишмандлик асослари») асарини ёзган, ҳанафия мазҳабига доир «Фатавайи аҳли Бухоро» («Бухоро аҳлига фатволар») тўпламини тузган.
Ш. даврида Бухоро ва Самарқандда кўплаб мадрасалар, масжидлар, хонақолар ва турли бинолар қурилган. Хусусан, Зарафшон водийсидаги деҳқончиликка катта эътибор қаратилиб, Зарафшон дарёсидан турли ариқлар (Қозонариқ, Тойман ариғи, Тўғузариқ). Оқдарё ва Қорадарёдан янги ариқлар чиқарилган ҳамда бошқа суғориш иншоотлари қурилган. Ш.нинг ўзи Самарқандни қайта қуриш таркини чизган. Ш. шаҳарда 24 та мавзе қуриб, мамлакатнинг шарқий вилоятларидан бу ерга аҳолини кўчириб келтирган. Ғузорда мадраса ва масжид қурдирган. Шунингдек, Ш. ҳукмронлиги йилларида Дониёлбий даврида бошланган Халифа Худойдод мажмуаси қурилиши давом эттирилган.
Ш. Жўйбордаги Эшони Имло қабристонида пири Шайх Сафар қабри олдида дафн этилган.
Ад.: Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т.. 2001.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.