«Şohnoma»
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 217–218-b. — ziyouz.com
«Şohnoma» — qadimgi şohlar haqidagi rivoyat, afsonaviy va epik dostonlardan iborat kitoblar nomi. Dastlab sosoniylar davri (3—6-asrlar) da pahlaviy tilida «Xvataynamak» («Xudoynoma» — «Hukmdorlar haqida kitob») töplami yaratilib, 10-asrda «Ş.» nomi bilan qayta işlangan. 9—10 ta «Ş.» yaratilgani tarixdan ma'lum. 9— 10-asrlarda ularning köpi arab tiliga ham tarjima qilingan. Lekin ularning birortasi bizgaça töliq yetib kelmagan. Jumladan, yirik amaldor va laşkarboşi Abu Mansur Muhammad ibn Abdurazzoq Tusiyning topşiriğiga köra, 957 yil Abu Mansur alMa'mariy tomonidan nasriy «Şohnomai Mansur» yaratilgan. Bu asarning faqat boşlaniş qismigina bizga yetib kelgan. Taxm. 963 yil Abd alMuayyad Balxiy ham nasriy «Ş.» yozgan. U bilan ayni vaqtda Mas'ud Marvaziy va Abu Ali Balxiylar «Ş.» bitganlar. Balxiy asarida Firdavsiy «Ş.»sida tilga olinmagan Narimon, Som, Oğuş, Vahodan, Kayşikan nomlari bilan boğliq lavhalar mavjud bölgan. Marvaziy öz «Ş.» sini birinçi odam va birinçi podşoh Qayumarsdan boşlab, somoniylar davlatining oxirgi davri tasviri bilan tugallaydi. Bö borada töplangan katta tajriba va yiğilgan salmoqli material asosida somoniy hukmdorlar buyruği va homiyligida Abu Mansur Dakiqiy nazmiy «Ş.»ga qöl urgan. Biroq u Zarduşt, Guştasp va Arjasp dostonlarini — jami 1000 bayt yozganda, fojiali ravişda öldirilgan.
Daqiqiy boşlagan işni Abulqosim Firdavsiy nihoyasiga yetkazgan: 50 podşohlikdan iborat 4 ta sulola misolida Eron va Turon xalqlarining qariyb tört ming yillik tarixi yuksak mahorat bilan qalamga olingan 60 ming bayt (120000 misra)dan iborat muazzam «Ş.» ustida u 30 yildan ortiq vaqt işlagan. U eng qadimgi davrlardan boşlanib, sosoniylar şohi Yazdigard III davrida arablarning Eronga bostirib kirişi bilan yakunlangan. Firdavsiy «Ş.»si özidan keyingi Şarq adabiyotiga kuçli ta'sir körsatgan, unga javoban köplab «Ş.»lar yozilib, öziga xos şohnomanavislik an'anasi vujudga kelgan. Bu an'anani Asadiy Tusiy boşlab bergan: u 1066 yilda 145 bob, 9000 baytdan iborat «Gerşaspnoma» dostonini yaratgan. qadimiy Eronning afsonaviy qahramoni bölgan Gerşasp Jamşidning 6avlodi, Firdavsiy qahramoni Rustamning katta bobosidir. Firdavsiy «Ş.»sida Gerşasp haqida batafsil töxtalmagani uçun Asadiy Tusiy uning faoliyatini keng yoritişni maqsad qilgan.
11 — 12-asrlarda «Barzunoma», «Bahmannoma», «Quşnoma», «Faromurznoma» asarlari, keyinroq — möğullar hujumi arafasida «Jahongirnoma», Qone'iy Tusiyning «Saljuqnoma»si, 1300 yilda qatl etilgan şoir Robe'iy Buşanjiyning «Kartnoma»si, temuriylar davrida «Somnoma», Rustamning qizi Guşaspbonuga bağişlangan 4 doston paydo bölgan. Bu dostonlar orasida eng salmoqlisi «Barzunoma» bölib, uning 2 nusxasi ma'lum: kiçigi — 45, kattasi — 65 ming bayt. Qölyozmalari Parij va Duşanbada saqlanadi. Uning özbekça nusxalari ham mavjud.
«Ş.» ta'sirida bir neça tarixiy va tasavvufiy dostonlar ham yaratilgan: «Iskandarnoma»lar, mutasavvif şoirlar yozgan pandnoma dostonlar, «Ş.», «Şahanşohnoma» nomlari bilan ijod qilingan asarlar şular jumlasidandir. Faqat Hamdulloh Mustavfiy Qazviniyning «Zafarnoma» kitobi «Ş.»ning davomi bölib, 1335 yilgaça bölgan tarixiy voqealarni öz içiga oladi. Sohib nomli şoir ham 1320 yilda yozilgan «Daftari dilkuşo» asarida «Ş.»ni davom ettirgan. Badriddin Çoçiy ham 35 ming baytdan iborat «Ş.» yozgan bölsada, u hali topilgan emas. Turk şoiri Uzun Firdavsiy ham Boyazidga atab «Ş.» yozgan. Lekin sulton şoirga dostonini ixçamlaştirişni buyurganidan aççiqlanib, unga qarşi hajviya yozib, Xurosonga qoçib ketadi.
Bağişlovni hisobga olmaganda, Firdavsiy «Ş.»sida islom ta'siri deyarli yöq. Holbuki, unga ergaşib yozilgan «Ş.»larda mualliflarning musulmon ekanligi yaqqol sezilib turadi, ba'zi dostonlarda bahodirlar hatto islom dini uçun kuraşçilar sifatida tasvirlanadi. Safaviylar davrida yozilgan «Hovaronnoma»da şialik mazhabi uçun kuraş asosiy örinni egallaydi va hatto boş qahramon örnini Hazrat Ali egallaydi. Bundan taşqari, bu dostonlarning barçasi uçun xos xususiyat ularda pandnasihat motivining ustunligidir. «Gerşaspnoma»ning ham uçdan bir qismini pandnasihat taşkil etadi. Bu asarlarning birortasi ğoyaviybadiiy jihatdan Firdavsiy «Ş.»si darajasiga kötarila olmagan, adabiyot taraqqiyotida ham sezilarli rol öynamagan.
Ad.: Şomuhamedov Ş., Şoh kitob va uning muallifi, T., 1992; Homidov H., «Şohnoma»ning şuhrati, T., 1991.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ШОҲНОМА» — қадимги шоҳлар ҳақидаги ривоят, афсонавий ва эпик достонлардан иборат китоблар номи. Дастлаб сосонийлар даври (3—6-асрлар) да паҳлавий тилида «Хватайнамак» («Худойнома» — «Ҳукмдорлар ҳақида китоб») тўплами яратилиб, 10-асрда «Ш.» номи билан қайта ишланган. 9—10 та «Ш.» яратилгани тарихдан маълум. 9— 10-асрларда уларнинг кўпи араб тилига ҳам таржима қилинган. Лекин уларнинг бирортаси бизгача тўлиқ етиб келмаган. Жумладан, йирик амалдор ва лашкарбоши Абу Мансур Муҳаммад ибн Абдураззоқ Тусийнинг топшириғига кўра, 957 йил Абу Мансур алМаъмарий томонидан насрий «Шоҳномаи Мансур» яратилган. Бу асарнинг фақат бошланиш қисмигина бизга етиб келган. Тахм. 963 йил Абд алМуайяд Балхий ҳам насрий «Ш.» ёзган. У билан айни вақтда Масъуд Марвазий ва Абу Али Балхийлар «Ш.» битганлар. Балхий асарида Фирдавсий «Ш.»сида тилга олинмаган Наримон, Сом, Оғуш, Ваҳодан, Кайшикан номлари билан боғлиқ лавҳалар мавжуд бўлган. Марвазий ўз «Ш.» сини биринчи одам ва биринчи подшоҳ Қаюмарсдан бошлаб, сомонийлар давлатининг охирги даври тасвири билан тугаллайди. Бў борада тўпланган катта тажриба ва йиғилган салмоқли материал асосида сомоний ҳукмдорлар буйруғи ва ҳомийлигида Абу Мансур Дакиқий назмий «Ш.»га қўл урган. Бироқ у Зардушт, Гуштасп ва Аржасп достонларини — жами 1000 байт ёзганда, фожиали равишда ўлдирилган.
Дақиқий бошлаган ишни Абулқосим Фирдавсий ниҳоясига етказган: 50 подшоҳликдан иборат 4 та сулола мисолида Эрон ва Турон халқларининг қарийб тўрт минг йиллик тарихи юксак маҳорат билан қаламга олинган 60 минг байт (120000 мисра)дан иборат муаззам «Ш.» устида у 30 йилдан ортиқ вақт ишлаган. У энг қадимги даврлардан бошланиб, сосонийлар шоҳи Яздигард III даврида арабларнинг Эронга бостириб кириши билан якунланган. Фирдавсий «Ш.»си ўзидан кейинги Шарқ адабиётига кучли таъсир кўрсатган, унга жавобан кўплаб «Ш.»лар ёзилиб, ўзига хос шоҳноманавислик анъанаси вужудга келган. Бу анъанани Асадий Тусий бошлаб берган: у 1066 йилда 145 боб, 9000 байтдан иборат «Гершаспнома» достонини яратган. қадимий Эроннинг афсонавий қаҳрамони бўлган Гершасп Жамшиднинг 6авлоди, Фирдавсий қаҳрамони Рустамнинг катта бобосидир. Фирдавсий «Ш.»сида Гершасп ҳақида батафсил тўхталмагани учун Асадий Тусий унинг фаолиятини кенг ёритишни мақсад қилган.
11 — 12-асрларда «Барзунома», «Баҳманнома», «Қушнома», «Фаромурзнома» асарлари, кейинроқ — мўғуллар ҳужуми арафасида «Жаҳонгирнома», Қонеъий Тусийнинг «Салжуқнома»си, 1300 йилда қатл этилган шоир Робеъий Бушанжийнинг «Картнома»си, темурийлар даврида «Сомнома», Рустамнинг қизи Гушаспбонуга бағишланган 4 достон пайдо бўлган. Бу достонлар орасида энг салмоқлиси «Барзунома» бўлиб, унинг 2 нусхаси маълум: кичиги — 45, каттаси — 65 минг байт. Қўлёзмалари Париж ва Душанбада сақланади. Унинг ўзбекча нусхалари ҳам мавжуд.
«Ш.» таъсирида бир неча тарихий ва тасаввуфий достонлар ҳам яратилган: «Искандарнома»лар, мутасаввиф шоирлар ёзган панднома достонлар, «Ш.», «Шаҳаншоҳнома» номлари билан ижод қилинган асарлар шулар жумласидандир. Фақат Ҳамдуллоҳ Муставфий Қазвинийнинг «Зафарнома» китоби «Ш.»нинг давоми бўлиб, 1335 йилгача бўлган тарихий воқеаларни ўз ичига олади. Соҳиб номли шоир ҳам 1320 йилда ёзилган «Дафтари дилкушо» асарида «Ш.»ни давом эттирган. Бадриддин Чочий ҳам 35 минг байтдан иборат «Ш.» ёзган бўлсада, у ҳали топилган эмас. Турк шоири Узун Фирдавсий ҳам Боязидга атаб «Ш.» ёзган. Лекин султон шоирга достонини ихчамлаштиришни буюрганидан аччиқланиб, унга қарши ҳажвия ёзиб, Хуросонга қочиб кетади.
Бағишловни ҳисобга олмаганда, Фирдавсий «Ш.»сида ислом таъсири деярли йўқ. Ҳолбуки, унга эргашиб ёзилган «Ш.»ларда муаллифларнинг мусулмон эканлиги яққол сезилиб туради, баъзи достонларда баҳодирлар ҳатто ислом дини учун курашчилар сифатида тасвирланади. Сафавийлар даврида ёзилган «Ҳовароннома»да шиалик мазҳаби учун кураш асосий ўринни эгаллайди ва ҳатто бош қаҳрамон ўрнини Ҳазрат Али эгаллайди. Бундан ташқари, бу достонларнинг барчаси учун хос хусусият уларда панднасиҳат мотивининг устунлигидир. «Гершаспнома»нинг ҳам учдан бир қисмини панднасиҳат ташкил этади. Бу асарларнинг бирортаси ғоявийбадиий жиҳатдан Фирдавсий «Ш.»си даражасига кўтарила олмаган, адабиёт тараққиётида ҳам сезиларли роль ўйнамаган.
Ад.: Шомуҳамедов Ш., Шоҳ китоб ва унинг муаллифи, Т., 1992; Ҳомидов Ҳ., «Шоҳнома»нинг шуҳрати, Т., 1991.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.