Şokirxöja öğli Alixontöra
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 331-b. — ziyouz.com
Alixontöra Şokirxöja öğli (taxallusi Soğuniy; 1885. 21.3, Töqmoq — 1976.28.2, Toşkent) — din va jamoat arbobi, ulamo. Arabiston (Madina)da va Buxoro madrasalarida tahsil oldi. Çor ma'muriyatining yerli aholini mardikorlikka oliş siyosatiga qarşi çiqqanligi uçun podşo maxfiy politsiyasi ta'qibida böldi. 1916 y. qözğoloni şafqatsizlarça bostirilgaç siyosiy muhojir bölib Qaşqar (Xitoy)ga ketdi, keyin Şarqiy Turkiston (Ğulja ş.)ga bordi. Omma orasida hurriyat ğoyalarini tarğib qilganligi sababli 1937 y. Xitoy ma'murlari tomonidan hibsga olinib, umrbod qamoq jazosiga hukm etildi. 1941 y. adliyaviy taftiş natijasida ozod qilindi. 1944 y. 12 noyab.da Şarqiy Turkiston jumhuriyati e'lon qilinib, A. Muvaqqat inqilobiy hukumat raisligiga saylandi. Milliy qöşin taşabbuskori böldi va unga qömondon etib tayinlandi. 1946 y. iyunda şöro ayğoqçilari tomonidan maxfiy ravişda tazyiq b-n Ğuljadan olib çiqib ketilgan A. umrining oxirigaça Toşkentda yaşadi. Ahmad Donişning «Navodir-ul vaqoye», Darviş Ali Çangiyning «Musiqa risolasi», şuningdek «Temur tuzuklari» kabi asarlarni tarjima qildi. A.ning «Devoni Soğuniy» şe'riy töplami, «Tarixi Muhammadiy», «Şifo ul-ilal» («Xastaliklar davosi») va b. asarlari bor. A. tarixiy me'morlik obidalari va qad. qölyozmalarni saqdab qolişda jonkuyarlik qilgan. Toşkentdagi Şayx Zayniddin bobo qabristoniga dafn etilgan. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, A.ning xotirasini abadiylaştiriş maqsadida Toşkentning Yakkasaroy tumanidagi örta maktabga, Çilonzor tumanidagi mahallaga, Şayxontohur tumanidagi köçaga uning nomi berildi.
As: Tarixi Muhammadiy, 2 jild, T., 1991; Tarixi Muhammadiy [2-naşri], T., 1997. Ad.: Vatan tuyğusi (töplam), T., 1997.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛИХОНТЎРА Шокирхўжа ўғли (тахаллуси Соғуний; 1885. 21.3, Тўқмоқ — 1976.28.2, Тошкент) — дин ва жамоат арбоби, уламо. Арабистон (Мадина)да ва Бухоро мадрасаларида таҳсил олди. Чор маъмуриятининг ерли аҳолини мардикорликка олиш сиёсатига қарши чиққанлиги учун подшо махфий полицияси таъқибида бўлди. 1916 й. қўзғолони шафқатсизларча бостирилгач сиёсий муҳожир бўлиб Қашқар (Хитой)га кетди, кейин Шарқий Туркистон (Ғулжа ш.)га борди. Омма орасида ҳуррият ғояларини тарғиб қилганлиги сабабли 1937 й. Хитой маъмурлари томонидан ҳибсга олиниб, умрбод қамоқ жазосига ҳукм этилди. 1941 й. адлиявий тафтиш натижасида озод қилинди. 1944 й. 12 нояб.да Шарқий Туркистон жумҳурияти эълон қилиниб, А. Муваққат инқилобий ҳукумат раислигига сайланди. Миллий қўшин ташаббускори бўлди ва унга қўмондон этиб тайинланди. 1946 й. июнда шўро айғоқчилари томонидан махфий равишда тазйиқ б-н Ғулжадан олиб чиқиб кетилган А. умрининг охиригача Тошкентда яшади. Аҳмад Донишнинг «Наводир-ул вақое», Дарвиш Али Чангийнинг «Мусиқа рисоласи», шунингдек «Темур тузуклари» каби асарларни таржима қилди. А.нинг «Девони Соғуний» шеърий тўплами, «Тарихи Муҳаммадий», «Шифо ул-илал» («Хасталиклар давоси») ва б. асарлари бор. А. тарихий меъморлик обидалари ва қад. қўлёзмаларни сақдаб қолишда жонкуярлик қилган. Тошкентдаги Шайх Зайниддин бобо қабристонига дафн этилган. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, А.нинг хотирасини абадийлаштириш мақсадида Тошкентнинг Яккасарой туманидаги ўрта мактабга, Чилонзор туманидаги маҳаллага, Шайхонтоҳур туманидаги кўчага унинг номи берилди.
Ас: Тарихи Муҳаммадий, 2 жилд, Т., 1991; Тарихи Муҳаммадий [2-нашри], Т., 1997. Ад.: Ватан туйғуси (тўплам), Т., 1997.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.