Şoli

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–190-b. — ziyouz.com

Şoli (Oguxa) — boşoqdoşlarga mansub bir va köp yillik ösimliklar turkumi, don ekini. 20 ga yaqin turi asosan Janubiy va Şarqiy Osiyo, Afrika, Amerika, Avstraliya tropiklari va subtropiklarida ösadi. Dehqonçilikda tropik, subtropik va mö'tadil poyasning iliq mintaqalarida bir yillik ekma Ş. (O. zaPua) turi ekiladi. Eng qadimiy oziqovqat ekinlaridan biri. Janubiy Şarqiy Osiyoda bundan 7 ming yil muqaddam ekilgan. Şolikorlikning eng qadimiy makonlari Hindiston va Xitoy. Örta Osiyoda mil. av. 3—2-asrdan, Yevropada 8-asrdan, Amerikada 15—16-asrdan ekila boşlagan.

Ğarbiy Afrikada yalanğoç donli yoki afrika Ş.si turi ham ekiladi, yovvoyi ösadigan turlari — nuqtali Ş. (O. rips1a1a) va qisqa qiltiqli Ş. ovqatga işlatiladi.

Jahonda Ş. ekin maydonlari 155,5 mln.ga (115 dan ortiq mamlakatda ekiladi), hosildorligi 38,4 s/ga, yalpi hosil 596,4 mln. t ni taşkil etdi (1999). Asosiy Ş. yetiştiradigan mamlakatlar: Xitoy (31,7 mln.ga, hosildorlik 63,2 s/ga, yalpi hosili 200,4 mln. t), Hindiston (44,8 mln.ga, hosildorlik 29,2 s/ga, yalpi hosili 131,2 mln.t), Indoneziya (11,6 mln.ga, hosildorlik 42,9 s/ga, yalpi hosili 49,5 mln. t) (1999). Özbekistonda ekin maydoni 101,3 ming ga, hosildorlik 28,3 s/ga, yalpi hosil 287 ming t (2003). Bulardan taşqari, Bangladeş, Vyetnam, Myanma, Filippin, Braziliya, Pokiston, Kambodja, Yaponiya, AQŞ, Koreya mamlakatlarida, Ukraina janubida, Şim. Kavkaz, Quyi Volga, Qirğiziston va Qozoğistonda ham Ş. yetiştiriladi.

Ş.ning ildizi popuk ildiz, uzun (1m gaça). Poyasi poxolpoya, 50 sm dan 3—5 m gaça. Asosan, 3—5, siyrak ekilganda va köp oziqlantirilganda 30 va undan ortiq poya çiqaradi. Yotib qolmaydigan navlarining poyasi mustahkam. Bargi yaşil, qizğiş yoki binafşa rang, töpguli şingil, böyi 10—30 sm, özidan çanglanadi. Bir gulli boşoqçalari 2tartib şoxçalarida joylaşgan. Mevasi pöst (parda) li don; doni uzun ensiz (hind Ş.si) yoki dumaloq enli (yapon Ş.si); sindirilganda oq, şişasimon, yarim şişasimon yoki unsimon. 1000 ta doni oğirligi 26—45 g. Har xil tur va navlarni uzoq asrlar davomida qaytaqayta çatiştiriş natijasida har bir mamlakatning tuproqiqdim şaroitiga mos Ş. navlari va şakllari paydo bölgan.

Ş. bahori issiqsevar va yoruğsevar qisqa kun ösimligi, uruği tuproq harorati 10—12° bölganda unib çiqadi, 22—27° da yaxşi ösib rivojlanadi. Vegetatsiya davri 120—130 (Özbekistonda 100—145) kun, Ş. suğorib östiriladi (suğoriş normasi 16—24 ming m3/ga). Tuplaniş, nayçalaniş davrida 5—25 sm qalinlikda suv bostiriladi. Mum pişiqlik davrida suvçiqarib taşlanadi. Ş. qora, kaştan, botqoq tuproqlarda yaxşi ösadi.

Jahondagi köpgina (asosan, Osiyo) mamlakatlarda ekiladigan asosiy don ekini va aholining asosiy oziqovqati (2004 yil BMT tomonidan «Şoli yili» deb e'lon qilindi). Özbekistonda tantana, töybayramlarda guruçdan tayyorlanadigan palov zaruriy taom hisoblanadi. Doni (guruçi) oq, qizil, qora rangda, töyimli, tarkibida 76,1% kraxmal, 17— 24% amilaza, 2,6% oqsil, 3,9% qand, 1,8% dekstrin, 1 — 1,5% yoğ, 1,4% kul va 0,2% kletçatka, V,, V , RR vitaminlari

2 bor. Donidan guruç, kraxmal, moy (murtagidan), spirt, pivo, turli ovqatlar tayyorlanadi; köpçilik xalqlarda non örnini bosadi. Poxolidan sifatli qoğoz, karton, arqon, töqilgan buyumlar, savat, şlyapa va boşqalar tayyorlanadi. Terti (kepagi) mollarga beriladi.

Ş. suğoriş va almaşlab ekiş tizimida östiriladi. Özbekistonda Ş. şörlanmagan yoki turli darajada şörlangan yerlarga bahorda, apr.ning 2-yarmida ekiladi (ba'zi mamlakatlarda niholi köçat qilib yetiştiriladi). Özbekiston şaroitida Ş. ekiladigan maydonlarga gektariga 120-180 kg 14, 120—150 kg R 0 , 100—150 kg K 0 so-

2 5 2 linadi, suv bir meyorda uşlab turiladi, keyinçalik 10 sm gaça kötariladi, Ş. sarğayib pişişiga yaqin suv beriş töxtatiladi. Pişgan Ş. yoppasiga kombaynlar bilan öribyiğib olinadi.

Navlari: Ş.ning 10 mingdan ortiq navi bor. Özbekistonda ilmiy asosda Ş. navlari yaratiş 1930-y.lardan boşlandi. 90-y.lardan Özbekiston şolikorlik intida çiqarilgan ertapişar, serhosil (potensial hosildorligi 60—95 s/ga), sifatli guruç olinadigan Avangard, UzROS 713, Nukus 2, Lazurnmy, Alanga, Istiqbol, Istiqlol, Tolmas, Arpa şoli («devzira»), Sanam va boşqalar 14 dan ortiq navlari ekiladi.

Özbekiston Şolikorlik institutida şolikorlikni rivojlantiriş, yangi navlarni yaratiş, hosildorlikni oşiriş, Ş. yetiştiriş agrotexnologiyasini işlab çiqiş böyiça yirik ilmiy tekşiriş işlari olib boriladi.

Zararkunandalari: şoli paşşksi, şolipoya uzunburuni, qirğoq çivini va boşqalar

Kasalliklari: pirikulyarioz, ildiz çirişi, gel'mintosporioz, nematoda kasalliklari, fuzarioz va boşqalar

Ad.: Şolikorlik, T., 1967; Zaurov D.E., Sborşikova M.P., Risovodstvo, T., 1989; Umarov Z.U., Zaurov D.E., Kultura risa s peresadkoy, T., 1989.

Ğiyos Rahimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШОЛИ (Огуха) — бошоқдошларга мансуб бир ва кўп йиллик ўсимликлар туркуми, дон экини. 20 га яқин тури асосан Жанубий ва Шарқий Осиё, Африка, Америка, Австралия тропиклари ва субтропикларида ўсади. Деҳқончиликда тропик, субтропик ва мўътадил пояснинг илиқ минтақаларида бир йиллик экма Ш. (О. заПуа) тури экилади. Энг қадимий озиқовқат экинларидан бири. Жанубий Шарқий Осиёда бундан 7 минг йил муқаддам экилган. Шоликорликнинг энг қадимий маконлари Ҳиндистон ва Хитой. Ўрта Осиёда мил. ав. 3—2-асрдан, Европада 8-асрдан, Америкада 15—16-асрдан экила бошлаган.

Ғарбий Африкада яланғоч донли ёки африка Ш.си тури ҳам экилади, ёввойи ўсадиган турлари — нуқтали Ш. (О. рипс1а1а) ва қисқа қилтиқли Ш. овқатга ишлатилади.

Жаҳонда Ш. экин майдонлари 155,5 млн.га (115 дан ортиқ мамлакатда экилади), ҳосилдорлиги 38,4 ц/га, ялпи ҳосил 596,4 млн. т ни ташкил этди (1999). Асосий Ш. етиштирадиган мамлакатлар: Хитой (31,7 млн.га, ҳосилдорлик 63,2 ц/га, ялпи ҳосили 200,4 млн. т), Ҳиндистон (44,8 млн.га, ҳосилдорлик 29,2 ц/га, ялпи ҳосили 131,2 млн.т), Индонезия (11,6 млн.га, ҳосилдорлик 42,9 ц/га, ялпи ҳосили 49,5 млн. т) (1999). Ўзбекистонда экин майдони 101,3 минг га, ҳосилдорлик 28,3 ц/га, ялпи ҳосил 287 минг т (2003). Булардан ташқари, Бангладеш, Вьетнам, Мьянма, Филиппин, Бразилия, Покистон, Камбоджа, Япония, АҚШ, Корея мамлакатларида, Украина жанубида, Шим. Кавказ, Қуйи Волга, Қирғизистон ва Қозоғистонда ҳам Ш. етиштирилади.

Ш.нинг илдизи попук илдиз, узун (1м гача). Пояси похолпоя, 50 см дан 3—5 м гача. Асосан, 3—5, сийрак экилганда ва кўп озиқлантирилганда 30 ва ундан ортиқ поя чиқаради. Ётиб қолмайдиган навларининг пояси мустаҳкам. Барги яшил, қизғиш ёки бинафша ранг, тўпгули шингил, бўйи 10—30 см, ўзидан чангланади. Бир гулли бошоқчалари 2тартиб шохчаларида жойлашган. Меваси пўст (парда) ли дон; дони узун энсиз (ҳинд Ш.си) ёки думалоқ энли (япон Ш.си); синдирилганда оқ, шишасимон, ярим шишасимон ёки унсимон. 1000 та дони оғирлиги 26—45 г. Ҳар хил тур ва навларни узоқ асрлар давомида қайтақайта чатиштириш натижасида ҳар бир мамлакатнинг тупроқиқдим шароитига мос Ш. навлари ва шакллари пайдо бўлган.

Ш. баҳори иссиқсевар ва ёруғсевар қисқа кун ўсимлиги, уруғи тупроқ ҳарорати 10—12° бўлганда униб чиқади, 22—27° да яхши ўсиб ривожланади. Вегетация даври 120—130 (Ўзбекистонда 100—145) кун, Ш. суғориб ўстирилади (суғориш нормаси 16—24 минг м3/га). Тупланиш, найчаланиш даврида 5—25 см қалинликда сув бостирилади. Мум пишиқлик даврида сувчиқариб ташланади. Ш. қора, каштан, ботқоқ тупроқларда яхши ўсади.

Жаҳондаги кўпгина (асосан, Осиё) мамлакатларда экиладиган асосий дон экини ва аҳолининг асосий озиқовқати (2004 йил БМТ томонидан «Шоли йили» деб эълон қилинди). Ўзбекистонда тантана, тўйбайрамларда гуручдан тайёрланадиган палов зарурий таом ҳисобланади. Дони (гуручи) оқ, қизил, қора рангда, тўйимли, таркибида 76,1% крахмал, 17— 24% амилаза, 2,6% оқсил, 3,9% қанд, 1,8% декстрин, 1 — 1,5% ёғ, 1,4% кул ва 0,2% клетчатка, В,, В , РР витаминлари

2 бор. Донидан гуруч, крахмал, мой (муртагидан), спирт, пиво, турли овқатлар тайёрланади; кўпчилик халқларда нон ўрнини босади. Похолидан сифатли қоғоз, картон, арқон, тўқилган буюмлар, сават, шляпа ва бошқалар тайёрланади. Терти (кепаги) молларга берилади.

Ш. суғориш ва алмашлаб экиш тизимида ўстирилади. Ўзбекистонда Ш. шўрланмаган ёки турли даражада шўрланган ерларга баҳорда, апр.нинг 2-ярмида экилади (баъзи мамлакатларда ниҳоли кўчат қилиб етиштирилади). Ўзбекистон шароитида Ш. экиладиган майдонларга гектарига 120-180 кг 14, 120—150 кг Р 0 , 100—150 кг К 0 со-

2 5 2 линади, сув бир меъёрда ушлаб турилади, кейинчалик 10 см гача кўтарилади, Ш. сарғайиб пишишига яқин сув бериш тўхтатилади. Пишган Ш. ёппасига комбайнлар билан ўрибйиғиб олинади.

Навлари: Ш.нинг 10 мингдан ортиқ нави бор. Ўзбекистонда илмий асосда Ш. навлари яратиш 1930-й.лардан бошланди. 90-й.лардан Ўзбекистон шоликорлик интида чиқарилган эртапишар, серҳосил (потенциал ҳосилдорлиги 60—95 ц/га), сифатли гуруч олинадиган Авангард, УзРОС 713, Нукус 2, Лазурнмй, Аланга, Истиқбол, Истиқлол, Толмас, Арпа шоли («девзира»), Санам ва бошқалар 14 дан ортиқ навлари экилади.

Ўзбекистон Шоликорлик институтида шоликорликни ривожлантириш, янги навларни яратиш, ҳосилдорликни ошириш, Ш. етиштириш агротехнологиясини ишлаб чиқиш бўйича йирик илмий текшириш ишлари олиб борилади.

Зараркунандалари: шоли пашшкси, шолипоя узунбуруни, қирғоқ чивини ва бошқалар

Касалликлари: пирикуляриоз, илдиз чириши, гелъминтоспориоз, нематода касалликлари, фузариоз ва бошқалар

Ад.: Шоликорлик, Т., 1967; Зауров Д.Э., Сборшикова М.П., Рисоводство, Т., 1989; Умаров З.У., Зауров Д.Э., Культура риса с пересадкой, Т., 1989.

Ғиёс Раҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.