Şopengauer Artur
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 197-b. — ziyouz.com
Şopengauer Artur (1788.22.2, Dansig 1860.21.9, FrankfurtMayn) — nemis faylasufi. Gyottingen untida tabiatşunoslik va falsafani örgangan. Berlin untida privatdotsent (1820—31). Ş. özini Gaitning şogirdi, izdoşi hisoblagan. Ayni paytda falsafiy qaraşlari noratsional tafakkur tarziga moyil. Ş. nazdida olam ixtiyor va tasavvur sifatida namoyon böladi. Ixtiyor — mutlaq ibtido, butun mavjudlikning asosi, narsa özida; tasavvur — voqelik, his etiş, tafakkur, hayolot, nihoyat, butun olamning özi; uni subyekt hissiy a'zolari va ongi bilan köz öngida gavdalantirişi mumkin. «Olam — mening tasavvurim», deydi u; inson köz oçişi bilan duç kelgan hidlaru ranglarga, tovuşlaru sukunatga, issiğu sovuqqa töla olam faqat tasavvurdan iborat. Ixtiyor tasavvurga öxşamaydi, u sirli, hali kaşf etilmagan, ehtimol, umuman kaşf etib bölmaydigan narsa. U makon va zamonda yaşaydigan mavjudotlarning paydo bölişini ta'minlaydigan kuç, lekin özi makon va zamonga böysunmaydi. Inson eng avvalo, ixtiyor etguvçi, istaguvçi, hirs qöyguvçi va şundan keyingina bilguvçi, fikrlovçi mavjudot. Insonning yaşaşga bölgan ixtiyori, istagi ğoyatda kuçli, u yaşaş istagida yangidanyangi ixtiyor iskanjasiga tuşaveradi. Ixtiyor çangalidan qutuliş uçun odam barça xohişistaklardan yuz ögirmoği kerak. Şunda u haqiqiy xotirjamlikka, istaksiz umrga erişadi. Buni Ş. budda dini bilan boğliq holda izohlaydi. Bu dinning ba'zi ğoyalarini Ş. Ğarb uçun bölajak model sifatida olib qaraydi. Çunonçi nirvanaga yetişiş ğoyasiga ixtiyor va tasavvurlar nuqtai nazaridan yondaşadi. Ş. olamni Budda kabi röyo deb biladi. Ş. fikriça, insondagi xudbinlikni ijtimoiy tuzilmalarning özi yenga olmaydi, bu illatdan san'at yordamida qutuliş mumkin. Ş. şafqat hissini axloqning asosi deb biladi. Ş. ğoyalari 20-asr falsafasidagi turli oqimlar — hayot falsafasi, psixoanaliz, intuitivizm va boşqalarga asos böldi. Asosiy asarlari; «Olam — ixtiyor va tasavvur sifatida» (1819—44), «Axloqşunoslikning ikki asosiy muammosi» (1837—39), «Hayot maktabining hikmatlari» (1851).
Abdulla Şer.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШОПЕНГАУЭР Артур (1788.22.2, Данциг 1860.21.9, ФранкфуртМайн) — немис файласуфи. Гёттинген унтида табиатшунослик ва фалсафани ўрганган. Берлин унтида приватдоцент (1820—31). Ш. ўзини Гаитнинг шогирди, издоши ҳисоблаган. Айни пайтда фалсафий қарашлари норационал тафаккур тарзига мойил. Ш. наздида олам ихтиёр ва тасаввур сифатида намоён бўлади. Ихтиёр — мутлақ ибтидо, бутун мавжудликнинг асоси, нарса ўзида; тасаввур — воқелик, ҳис этиш, тафаккур, ҳаёлот, ниҳоят, бутун оламнинг ўзи; уни субъект ҳиссий аъзолари ва онги билан кўз ўнгида гавдалантириши мумкин. «Олам — менинг тасаввурим», дейди у; инсон кўз очиши билан дуч келган ҳидлару рангларга, товушлару сукунатга, иссиғу совуққа тўла олам фақат тасаввурдан иборат. Ихтиёр тасаввурга ўхшамайди, у сирли, ҳали кашф этилмаган, эҳтимол, умуман кашф этиб бўлмайдиган нарса. У макон ва замонда яшайдиган мавжудотларнинг пайдо бўлишини таъминлайдиган куч, лекин ўзи макон ва замонга бўйсунмайди. Инсон энг аввало, ихтиёр этгувчи, истагувчи, ҳирс қўйгувчи ва шундан кейингина билгувчи, фикрловчи мавжудот. Инсоннинг яшашга бўлган ихтиёри, истаги ғоятда кучли, у яшаш истагида янгиданянги ихтиёр исканжасига тушаверади. Ихтиёр чангалидан қутулиш учун одам барча хоҳишистаклардан юз ўгирмоғи керак. Шунда у ҳақиқий хотиржамликка, истаксиз умрга эришади. Буни Ш. будда дини билан боғлиқ ҳолда изоҳлайди. Бу диннинг баъзи ғояларини Ш. Ғарб учун бўлажак модел сифатида олиб қарайди. Чунончи нирванага етишиш ғоясига ихтиёр ва тасаввурлар нуқтаи назаридан ёндашади. Ш. оламни Будда каби рўё деб билади. Ш. фикрича, инсондаги худбинликни ижтимоий тузилмаларнинг ўзи енга олмайди, бу иллатдан санъат ёрдамида қутулиш мумкин. Ш. шафқат ҳиссини ахлоқнинг асоси деб билади. Ш. ғоялари 20-аср фалсафасидаги турли оқимлар — ҳаёт фалсафаси, психоанализ, интуитивизм ва бошқаларга асос бўлди. Асосий асарлари; «Олам — ихтиёр ва тасаввур сифатида» (1819—44), «Ахлоқшуносликнинг икки асосий муаммоси» (1837—39), «Ҳаёт мактабининг ҳикматлари» (1851).
Абдулла Шер.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.