«Şöroi islomiya»
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260-b. — ziyouz.com
«Şöroi islomiya» («Islom kengaşi») — Turkiston taraqqiyparvar ziyolilarining ijtimoiysiyosiy taşkiloti (jamiyati). 1917 yil 14 martda Toşkentda tuzilgan va 1918 yil bahorigaça faoliyat olib borgan. Unga dastlab Abdulvohidqori Abduraufqori öğli, keyinçalik Ubaydullaxöja Asadullaxöjayev rais qilib saylangan. Taşkilot faoliyatida Munavvarqori Abduraşidxonov, Mahmudxöja Behbudiy, Mustafo Çöqay, Ahmad Zakiy Validiy, Islom Sulton Şoahmedov, Toşpölat Norbötabekov kabi ma'rifatparvarlar faol qatnaşgan. Taşkilot taşabbusi bilan Butun Turkiston musulmonlarining 1qurultoyi ötkazildi (1917 yil apr.). Qurultoyda qabul qilingan taşkilot dasturida ölka musulmonlari orasida islohotlar ötkaziş ğoyalarini tarqatiş, mintaqadagi barça musulmonlarni yagona fikr va maslak asosida birlaştirib, Turkistonga muxtoriyat maqomini beriş uçun kuraş vazifasi qöyilgan. 1917 yil apr. oyidayoq taşkilotning Samarqand, Qöqon, Namangan, Andijon, Marğilon, Skobelev (Farğona), Marv, Turkiston, Oqmaçit, Öş va boşqalar şaharlarda şöbalari tuzilgan. Taşkilot «Şöroi islom» nomli gaz. ham çiqargan. 1917 yil mobaynida Turkiston musulmonlarining yana 3 qurultoyi ötkazilgan. Biroq taraqqiyparvar ziyolilar (jadidlar) bilan eskilik tarafdorlari bölgan ayrim ulamolar (qadimçilar) örtasidagi kelişmovçiliklar «Ş.i.» taşkiloti safida tarafkaşlik yuz berişiga olib keldi. 1917 yil iyunda taşkilotdan bir guruh ulamolar ajralib çiqib, Qöqon va Toşkentda yangi jamiyat — «Şöroi ulamo»ta asos solişgan. Turkiston va Qozoğiston musulmonlarining Toşkentda ötgan qurultoyi (1917 yil 17—20 sentyabr)da har 2 taşkilot özaro birlaşganligini e'lon qilgan bölsa ham, aslida tom ma'nodagi birlaşuv bölmagan. Oktyabr töntarişilan söng «Ş.i.» öz qarorgohini Toşkentdan Qöqonga köçirişga majbur bölgan (1917 yil noyab.). Taşkilot a'zolari Turkiston muxtoriyati hukumatini tuzişda faollik körsatişgan. Muxtoriyat hukumatini bolşeviklar ağdargaç, tirik qolgan «Ş.i.» a'zolari ta'qibga uçragan. «Ş.i.» taşkiloti sovet rejimi tomonidan ta'qiqlansa ham, uning Nosirxon Töra, Sadriddinxon Şarifxöjayev, Mirodil Mirzaahmedov va boşqalar faollari Turkistonda sovet rejimiga qarşi qurolli harakat saflariga qöşilib, istiqlolçilarning ğoyaviy mafkuraçilari sifatida faoliyat körsatişgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ШЎРОИ ИСЛОМИЯ» («Ислом кенгаши») — Туркистон тараққийпарвар зиёлиларининг ижтимоийсиёсий ташкилоти (жамияти). 1917 йил 14 мартда Тошкентда тузилган ва 1918 йил баҳоригача фаолият олиб борган. Унга дастлаб Абдулвоҳидқори Абдурауфқори ўғли, кейинчалик Убайдуллахўжа Асадуллахўжаев раис қилиб сайланган. Ташкилот фаолиятида Мунавварқори Абдурашидхонов, Маҳмудхўжа Беҳбудий, Мустафо Чўқай, Аҳмад Закий Валидий, Ислом Султон Шоаҳмедов, Тошпўлат Норбўтабеков каби маърифатпарварлар фаол қатнашган. Ташкилот ташаббуси билан Бутун Туркистон мусулмонларининг 1қурултойи ўтказилди (1917 йил апр.). Қурултойда қабул қилинган ташкилот дастурида ўлка мусулмонлари орасида ислоҳотлар ўтказиш ғояларини тарқатиш, минтақадаги барча мусулмонларни ягона фикр ва маслак асосида бирлаштириб, Туркистонга мухторият мақомини бериш учун кураш вазифаси қўйилган. 1917 йил апр. ойидаёқ ташкилотнинг Самарқанд, Қўқон, Наманган, Андижон, Марғилон, Скобелев (Фарғона), Марв, Туркистон, Оқмачит, Ўш ва бошқалар шаҳарларда шўьбалари тузилган. Ташкилот «Шўрои ислом» номли газ. ҳам чиқарган. 1917 йил мобайнида Туркистон мусулмонларининг яна 3 қурултойи ўтказилган. Бироқ тараққийпарвар зиёлилар (жадидлар) билан эскилик тарафдорлари бўлган айрим уламолар (қадимчилар) ўртасидаги келишмовчиликлар «Ш.и.» ташкилоти сафида тарафкашлик юз беришига олиб келди. 1917 йил июнда ташкилотдан бир гуруҳ уламолар ажралиб чиқиб, Қўқон ва Тошкентда янги жамият — «Шўрои уламо»та асос солишган. Туркистон ва Қозоғистон мусулмонларининг Тошкентда ўтган қурултойи (1917 йил 17—20 сентябр)да ҳар 2 ташкилот ўзаро бирлашганлигини эълон қилган бўлса ҳам, аслида том маънодаги бирлашув бўлмаган. Октябрь тўнтаришилан сўнг «Ш.и.» ўз қароргоҳини Тошкентдан Қўқонга кўчиришга мажбур бўлган (1917 йил нояб.). Ташкилот аъзолари Туркистон мухторияти ҳукуматини тузишда фаоллик кўрсатишган. Мухторият ҳукуматини большевиклар ағдаргач, тирик қолган «Ш.и.» аъзолари таъқибга учраган. «Ш.и.» ташкилоти совет режими томонидан таъқиқланса ҳам, унинг Носирхон Тўра, Садриддинхон Шарифхўжаев, Миродил Мирзааҳмедов ва бошқалар фаоллари Туркистонда совет режимига қарши қуролли ҳаракат сафларига қўшилиб, истиқлолчиларнинг ғоявий мафкурачилари сифатида фаолият кўрсатишган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.