«Şöroi ulamo»
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260–261-b. — ziyouz.com
«Şöroi ulamo» («Ulamolar kengaşi») — Turkiston ulamolari jamiyati. 1917 yil iyunda «Şöroi islomiya»a,t ajralib çiqqan va 1918 yil 13 maygaça iş olib borgan. Jamiyat dasturi va nizomiga köra, içki siyosiy tuzilmada şariat qonunlariga qat'iy rioya qiliş, milliydiniy qadriyatlarni yuksaltirişga da'vat etilgan va madrasalarni iqtisodiy qöllabquvvatlaş aytilgan. Biroq dasturda maişiy turmuş va ayollar masalasida konservativ qaraşlar ustunlik qilgan. Jamiyatning Toşkent, Qöqon, Samarqand şahrilaridagi şö'basi faol iş olib borgan. Toşkent şö'basiga Şerali Lapin rahbarlik qilgan. Jamiyatning eng yirik Qöqon şö'basiga esa Mulla Muhiddinxon Mulla Uluğxon Törayev rais bölgan. «Ş.u.» «alIzoh» (muharrir Abdumalik Hoji Abdunabiyev; 1917 yil iyun — 1918 yil may), «alIsloh» (muharrir Abdurahmon Sayyoh; 1917—18) jur.larini naşr etdi. Ularda davrning dolzarb muammolari: diniy, axloqiy, ilmiy, iqtisodiy, ijtimoiy masalalar yoritib borildi. «Ş.u.» taşabbusi bilan Toşkentda Turkiston va Qozoğiston musulmonlari qurultoyi ötkazildi (1917 yil sentyabr). Unda ulamoçilar va şöroi islomçilar özaro birlaşib, «Ittifoqi muslimin» siyosiy partiyasini tuzdilar. Jadidlar va ulamolar örtasidagi ziddiyat va ğoyaviy kuraş kuçaygan. Ulamoçilarning orasida ham hokimiyat masalasida turli qaraşlar mavjud bölgan. Toşkentlik ulamoçilardan farqli ravişda Qöqondagi «Ş.u.» a'zolari bolşeviklarga qarşi çiqqan va Turkiston muxtoriyati hukumatini qöllabquvvatlagan. 1918 yil mart oyida Qöqon yaqinidagi Baçqir qişloğida «Ş.u.» va «Şöroi islomiya» faollarining taşabbusi bilan Farğona vodiysidagi qörboşilarning ilk qurultoyi ötkazilib, Turkistonda sovet rejimiga qarşi qurolli harakatttg maqsad va vazifalari belgilab olingan. Sovet davrida ulamoçilar va şöroi islomçilar faoliyati soxtalaştirilib, ular «xalq duşmani» va «millatçi» sifatida körsatilgan.
Ad.: Mustafo Çöqay öğli, Istiqlol jallodlari (1917 yil xotiralari), T., 1992; Turkestan v naçale 20veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; A'zamxöjayev S., Turkiston muxtoriyati, T., 2000; Rajabov Q., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917— 1924), T., 2002; Mingnorov A., Turkistonda 1917—1918 yillardagi milliysiyosiy taşkilotlar, T., 2002.
Saidakbar A'zamxöjayev, Qahramon Rajabov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ШЎРОИ УЛАМО» («Уламолар кенгаши») — Туркистон уламолари жамияти. 1917 йил июнда «Шўрои исломия»а,т ажралиб чиққан ва 1918 йил 13 майгача иш олиб борган. Жамият дастури ва низомига кўра, ички сиёсий тузилмада шариат қонунларига қатъий риоя қилиш, миллийдиний қадриятларни юксалтиришга даъват этилган ва мадрасаларни иқтисодий қўллабқувватлаш айтилган. Бироқ дастурда маиший турмуш ва аёллар масаласида консерватив қарашлар устунлик қилган. Жамиятнинг Тошкент, Қўқон, Самарқанд шаҳриларидаги шўъбаси фаол иш олиб борган. Тошкент шўъбасига Шерали Лапин раҳбарлик қилган. Жамиятнинг энг йирик Қўқон шўъбасига эса Мулла Муҳиддинхон Мулла Улуғхон Тўраев раис бўлган. «Ш.у.» «алИзоҳ» (муҳаррир Абдумалик Ҳожи Абдунабиев; 1917 йил июнь — 1918 йил май), «алИслоҳ» (муҳаррир Абдураҳмон Сайёҳ; 1917—18) жур.ларини нашр этди. Уларда даврнинг долзарб муаммолари: диний, ахлоқий, илмий, иқтисодий, ижтимоий масалалар ёритиб борилди. «Ш.у.» ташаббуси билан Тошкентда Туркистон ва Қозоғистон мусулмонлари қурултойи ўтказилди (1917 йил сентябр). Унда уламочилар ва шўрои исломчилар ўзаро бирлашиб, «Иттифоқи муслимин» сиёсий партиясини туздилар. Жадидлар ва уламолар ўртасидаги зиддият ва ғоявий кураш кучайган. Уламочиларнинг орасида ҳам ҳокимият масаласида турли қарашлар мавжуд бўлган. Тошкентлик уламочилардан фарқли равишда Қўқондаги «Ш.у.» аъзолари большевикларга қарши чиққан ва Туркистон мухторияти ҳукуматини қўллабқувватлаган. 1918 йил март ойида Қўқон яқинидаги Бачқир қишлоғида «Ш.у.» ва «Шўрои исломия» фаолларининг ташаббуси билан Фарғона водийсидаги қўрбошиларнинг илк қурултойи ўтказилиб, Туркистонда совет режимига қарши қуролли ҳаракатттг мақсад ва вазифалари белгилаб олинган. Совет даврида уламочилар ва шўрои исломчилар фаолияти сохталаштирилиб, улар «халқ душмани» ва «миллатчи» сифатида кўрсатилган.
Ад.: Мустафо Чўқай ўғли, Истиқлол жаллодлари (1917 йил хотиралари), Т., 1992; Туркестан в начале 20века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Аъзамхўжаев С., Туркистон мухторияти, Т., 2000; Ражабов Қ., Ҳайдаров М., Туркистон тарихи (1917— 1924), Т., 2002; Мингноров А., Туркистонда 1917—1918 йиллардаги миллийсиёсий ташкилотлар, Т., 2002.
Саидакбар Аъзамхўжаев, Қаҳрамон Ражабов
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.