Şovqin

Şovqin — 1) keng ma'noda — nutq va musiqani töğri qabul qilişga, xordiq çiqarişga va aqliy mehnatga xalaqit beruvçi begona tovuşlar. Ş. detsibel bilan ölçanadi. Mas, nafas oliş, barglarning şitirlaşi 10, qattiq gapiriş 60—70, transportning şovqini 80—100, reaktiv samolyot ovozi 140—175 detsibelga teng va h.k. Qattiq, suyuq, gazsimon muhitlardagi har qanday tebranişlar, turli dvigatel va mexanizmlar Ş.larning asosiy manbaidir. Maşinalarning detallarini aniq qilib işlaş, mexanizmlarning tovuş çiqarişini pasaytiriş, tovuşni tösadigan, yutadigan va titraşni kamaytiradigan vositalarni qöllaş yöli bilan Ş. kamaytiriladi; 2) texnika va fizikada (tebranma jarayonlar bilan boğliq bölgan radio, elektronika, radiolokatsiya, radioastronomiya, akustika, tovuş yoziş, optika va boşqalarda) davriy bölmagan tartibsiz tebranişlar. Mas, elektron lampalarda elektr tokining tartibsiz tebranişi, ötkazgiçlarda elektronlarning issiqlik harakati (issiqlik Ş.i), Yer va yer atmosferasidan, Quyoş, yulduzlar, yulduzlararo muhit va boşqalardan tarqalayotgan issiqlik nurlanişlari (kosmik Ş.lar) natijasida Ş. hosil böladi. Ş.ning umumiy foydali jihatlari ham bor. Mas, radioastronomiyada çastotaning ma'lum diapazonidagi Ş. böyiça yulduzlar va boşqalar kosmik jismlarning radionurlanişi tekşiriladi, harbiydengiz texnikasida esa suv osti qayiq va kemalari topiladi; 3) gigiyenada — odam organizmiga salbiy ta'sir körsatadigan va turli kasalliklarga sabab böladigan tovuşlar. Odam organizmiga uzoq vaqt ta'sir etişi natijasida markaziy asab sistemasi, tomirlar tonusi, hazm yöllari a'zolari, endokrin sistemasi va h.k.ning faoliyati buzilişi, quloq oğirligi, karlik paydo bölişi mumkin. Ş. ta'sirida harakatning aniq muvozanati buzilib, mehnat unumdorligi pasayadi. Ortiqça Ş. odamni ham jismoniy, ham ma'naviy jihatdan kuçsizlantiradi. Inson uçun 20—30 detsibel zararsiz hisoblanadi. Bu tabiiy holatdir. Umuman odamga 80 detsibelli Ş. ruxsat etiladi. Qiymati 130 detsibelga teng Ş. inson quloqlarida oğriq paydo qiladi, 150 detsibelga yetganda çidaş qiyin böladi, 180 denibelda hatto metall çatnab ketadi. 20-asr 70-y.larida şahar köçalaridagi Ş. 60—70 detsibelni taşkil qilgan, 21-asr boşida bu körsatkiç 100 detsibel va bundan yuqori qiymatga yetdi.

Ş.ning inson salomatligiga ta'siri haqida ibtidoiy jamoa davridan ma'lum. Uning ta'sirini kamaytiriş uçun, mas, temirçilar, tunukaçilar va misgarlarning keçasi işlaşi taqiqlangan. Rim diktatori Yuliy Sezar keçalari şaldirab yuradigan aravalarning şahar köçalarida yurişini taqiqlagan. Odam organizmiga Ş.ning ta'sirini oldini oliş uçun hozir ham ba'zi taşkiliy, texnik va tibbiy çoratadbirlar köriladi. Aholi yaşaydigan punktlarda Ş.ga qarşi kuraş çoralari: kökalamzorlaştiriş, köça harakatini tartibga soliş, transportlar signalini man etiş, turar joy binolariga tovuş ötkazmaydigan oynali (mas, plasmassa, alyuminiy) derazalar qöyiş, lift, nasos, ventilyator kabi uskunalar Ş.ini kamaytiriş va h.k. Işlab çiqarişda Ş.ga qarşi kuraş çoralari: Ş.siz texnologik jarayonlarni qöllaş, yangi uskunalarni Ş. ölçovi nazoratidan ötkaziş, korxona binosini tovuşdan izolyatsiya qiliş, tovuş yutuvçi quriliş materiallari işlatiş va boşqalar Şuningdek, serşovqin sex işçilari individual himoya vositalari bilan ta'minlanadi. Bunday işçilar şifokor (terapevt, otolaringolog, nevropatolog) körigidan ötkazib turiladi va h.k.