Şoyi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184–185-b. — ziyouz.com
Şoyi ŞOYI, şohi — ipak mato; 19— 20-asr örtalarida Örta Osiyoda barça ipakçilik rivojlangan yirik markaz (Farğona, Buxoro va boşqalar)larda işlab çiqarilgan. Ş.ning arqoq va tanda iplari bir xil ingiçka ipak iplardan iborat bölib, sodda töqilgan: har bir arqoq ip orasiga tanda iplar tuşgan, yuzasi silliq, öngtersi bir xilda bölgan; eni 33—35 sm, 20-asr 30-y.laridan 50—54 sm ga kengaygan. Ş.ning gulsiz sidirğa va gulli (abr gulli), yölyöl, katak gulli xillari ma'lum. Turli ipakçilik markazlarining Ş.lari qalinyupqaligi, gullari, rangi (koloriti) bilan farqlangan. Farğona Ş.si yupqa va pişiqligi, yumşoq va mayinligi bilan boşqa Ş.lardan ajralib turgan; abr gullari tölqinsimon yoki uslublaştirilgan novda, gul şaklida, rangi binafşa, sariq, feruza, kulrang. Buxoro Ş.si qalin töqilgan, tanda iplari ziçligi tufayli qattiq, ğijimlanmaydigan hamda suv ötkazmaydigan bölgan; gullari katta doira, tuxumsimon şakllarda, ikki çetlari qator yöllar, 8 yoki tölqinsimon çiziqlar bilan hoşiyalangan; rangi köproq qizil va sariq, oq, nafarmon, oç nastarin, feruza ranglar.
20-asr boşida Samarqand, Toşkentda Farğonadan keltirilgan yölyöl Ş. keng tarqalgan; binafşa, qora, oq va tilla rang — sariq yölli Ş.dan kiyim kiyiş urf bölgan. Ş.dan kişilik köylaklar, belboğ va boşqalar tayyorlangan, erkak hamda xotinlarning zar çopon va baxmal tönlari astarlariga, badiiy buyumlar (sözana, çoyşab va boşqalar)ga işlatilgan. Ş. Buxoroda 20-asr boşlarigaça, Farğona vodiysida 60-y.largaça işlab çiqarilgan.
Sayyora Mahkamova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШОЙИ, шоҳи — ипак мато; 19— 20-аср ўрталарида Ўрта Осиёда барча ипакчилик ривожланган йирик марказ (Фарғона, Бухоро ва бошқалар)ларда ишлаб чиқарилган. Ш.нинг арқоқ ва танда иплари бир хил ингичка ипак иплардан иборат бўлиб, содда тўқилган: ҳар бир арқоқ ип орасига танда иплар тушган, юзаси силлиқ, ўнгтерси бир хилда бўлган; эни 33—35 см, 20-аср 30-й.ларидан 50—54 см га кенгайган. Ш.нинг гулсиз сидирға ва гулли (абр гулли), йўлйўл, катак гулли хиллари маълум. Турли ипакчилик марказларининг Ш.лари қалинюпқалиги, гуллари, ранги (колорити) билан фарқланган. Фарғона Ш.си юпқа ва пишиқлиги, юмшоқ ва майинлиги билан бошқа Ш.лардан ажралиб турган; абр гуллари тўлқинсимон ёки услублаштирилган новда, гул шаклида, ранги бинафша, сариқ, феруза, кулранг. Бухоро Ш.си қалин тўқилган, танда иплари зичлиги туфайли қаттиқ, ғижимланмайдиган ҳамда сув ўтказмайдиган бўлган; гуллари катта доира, тухумсимон шаклларда, икки четлари қатор йўллар, 8 ёки тўлқинсимон чизиқлар билан ҳошияланган; ранги кўпроқ қизил ва сариқ, оқ, нафармон, оч настарин, феруза ранглар.
20-аср бошида Самарқанд, Тошкентда Фарғонадан келтирилган йўлйўл Ш. кенг тарқалган; бинафша, қора, оқ ва тилла ранг — сариқ йўлли Ш.дан кийим кийиш урф бўлган. Ш.дан кишилик кўйлаклар, белбоғ ва бошқалар тайёрланган, эркак ҳамда хотинларнинг зар чопон ва бахмал тўнлари астарларига, бадиий буюмлар (сўзана, чойшаб ва бошқалар)га ишлатилган. Ш. Бухорода 20-аср бошларигача, Фарғона водийсида 60-й.ларгача ишлаб чиқарилган.
Сайёра Маҳкамова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.