Şpindel

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 222–223-b. — ziyouz.com

Şpindel (nem. urçuq) — 1) metall qirqiş stanogining iş vali. Unga asbob (freza, parma, jilvir toş va boşqalar) yoki işlov beriladigan buyum mahkamlanadi. Ş. tişli va tasmali uzatma orqali yoki bevosita elektr dvigatel yoki havo turbinasidan harakatga keltiriladi; 2) prokat stani vallarini aylanma harakatga keltiruvçi oraliq val. Ş.ning bir uçiga prokatlaş vali (jöva), ikkinçi uçiga harakatlantiriş vali qözğaluvçan qilib biriktiriladi; 3) yigiriş maşinasi urçuği; 4) kema şpali (çiğiri) ning öqi yoki klapanining sterjeni; 5) paxta teriş maşinasi iş organi. Paxta terişapparatiga örnatilişiga qarab, Ş. vertikal (tik) va gorizontal (yotiq) xillarga bölinadi, paxta teriş maşinasi esa vertikal Ş.li maşina va gorizontal Ş.li maşina deb nomlanadi. Özbekistonda 20-asr 90-y. lari örtalarigaça asosan vertikal Ş.li maşinalardan foydalanilgan, bundan keyin gorizontal Ş.li maşinalar ham işlatila boşladi. Vertikal Ş.ning dastlabki xillari pölat val (sterjen) yoki truba (quvur) sirtiga 3 yoki 4 qator vertikal arrasimon tişlar qirqib çiqarilgan. Bunday Ş.lar paxta teriş jarayoni talablariga töliq javob bermasligi (ularni tayyorlaş va ta'mirlaş texnologiyalari murakkabligi, terilgan paxtaning sifatiga ta'sir qilişi, tişlarni teztez yuvib turiş lozimligi) ni hisobga olib, özi tozalanadigan tarkibiy Ş. yaratildi. Uning asosiy iş organi — ikki yoniga ştamplab tişlar çiqarilgan pölat lenta. Uni 4 qirrali pölat quvurga spiral holida örab (tişlarini vint çiziği böyiça joylaştirib), bir uçi mahkamlangan va ikkinçi uçi böş qoldirilgan. Bunday konstruksiyadagi Ş. tebranma harakatlanişi natijasida sirtiga, tişlariga ğöza tupi, barglari va ötlarning şirasi yopişmasligi tufayli terim maşinasining iş unumdorligi oşdi, terilgan paxtaning ifloslanişi va tolaning mexanik şikastlanişi kamaydi, eng asosiysi Ş.ni teztez yuvib turişga hojat qolmadi. Vertikal Ş.li paxta teriş maşinasining barabaniga 12 tadan Ş. örnatilgan. Mas, ikki qatorli terim apparatida 8 ta baraban bölib, Ş.lar soni 96 taga yetgan. Ş. tiş çiqarilgan qismining uz. 60 mm.

Gorizontal Ş. pölat sterjendan tayyorlanadi. Uz. 145 mm bölib, 3 qatorli tiş qirqib çiqarilgan 70 mm li qismi konussimon şaklda, ikkinçi uçiga harakatga keltiruvçi konussimon tişli ğildirak (şesternya) yasalgan. Bunday Ş.lar kassetalarga örnatiladi. Mas, 2 qatorli maşinada 48 ta kasseta bölib, har biriga 18 tadan Ş. örnatiladi, ularning maşinadagi umumiy soni 864 ta. Texnologik jarayon (paxta teriş)da Ş. tişlariga şira yopişmasligi uçun şu 864 ta Ş.ning har birini suv bilan namlab turiş maqsadida poleuratandan tayyorlangan yostiqça, suv bilan ta'minlaş usukunalari, 500 l hajmli bakdagi suvni yostiqçalarga yetkazib beradigan nasos közda tutilgan. Gorizontal Şlar ta'mirlanmaydi, ma'lum muddat işlatilgaç, taşlab yuboriladi. Ş.larning işlaş tartibi paxta teriş maşinasi maqolasida keltirilgan.

Vertikal Ş.lar tuzilişi, tayyorlanişi va işlatilişi jihatdan gorizontal Ş.larga nisbatan ança ustun va arzon turadi. Vertikal Ş., asosan, Özbekistonda işlab çiqarilgan, gorizontal Ş. AQŞ da işlab çiqariladi. Özbekistonlik olim va ixtiroçiçkonstruktor L.M. Rozenblyum Özbekiston şaroitida vertikal Ş.ning gorizontal Ş.dan afzalligini ham nazariy, ham amaliy jihatdan isbotlagan. Tarkibiy vertikal Ş.ni Özbekiston FA Mexanika va inşootlarning seysmik mustahkamligi intida akad. H.H. Usmonxöjayev va texnika fanlari nomzodi Q. Inoğomovlar yaratişgan.

Anvar Rizayev, Qörqmas Inoğomov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШПИНДЕЛЬ (нем. урчуқ) — 1) металл қирқиш станогининг иш вали. Унга асбоб (фреза, парма, жилвир тош ва бошқалар) ёки ишлов бериладиган буюм маҳкамланади. Ш. тишли ва тасмали узатма орқали ёки бевосита электр двигатель ёки ҳаво турбинасидан ҳаракатга келтирилади; 2) прокат стани валларини айланма ҳаракатга келтирувчи оралиқ вал. Ш.нинг бир учига прокатлаш вали (жўва), иккинчи учига ҳаракатлантириш вали қўзғалувчан қилиб бириктирилади; 3) йигириш машинаси урчуғи; 4) кема шпали (чиғири) нинг ўқи ёки клапанининг стержени; 5) пахта териш машинаси иш органи. Пахта теришаппаратига ўрнатилишига қараб, Ш. вертикал (тик) ва горизонтал (ётиқ) хилларга бўлинади, пахта териш машинаси эса вертикал Ш.ли машина ва горизонтал Ш.ли машина деб номланади. Ўзбекистонда 20-аср 90-й. лари ўрталаригача асосан вертикал Ш.ли машиналардан фойдаланилган, бундан кейин горизонтал Ш.ли машиналар ҳам ишлатила бошлади. Вертикал Ш.нинг дастлабки хиллари пўлат вал (стержень) ёки труба (қувур) сиртига 3 ёки 4 қатор вертикал аррасимон тишлар қирқиб чиқарилган. Бундай Ш.лар пахта териш жараёни талабларига тўлиқ жавоб бермаслиги (уларни тайёрлаш ва таъмирлаш технологиялари мураккаблиги, терилган пахтанинг сифатига таъсир қилиши, тишларни тезтез ювиб туриш лозимлиги) ни ҳисобга олиб, ўзи тозаланадиган таркибий Ш. яратилди. Унинг асосий иш органи — икки ёнига штамплаб тишлар чиқарилган пўлат лента. Уни 4 қиррали пўлат қувурга спирал ҳолида ўраб (тишларини винт чизиғи бўйича жойлаштириб), бир учи маҳкамланган ва иккинчи учи бўш қолдирилган. Бундай конструкциядаги Ш. тебранма ҳаракатланиши натижасида сиртига, тишларига ғўза тупи, барглари ва ўтларнинг шираси ёпишмаслиги туфайли терим машинасининг иш унумдорлиги ошди, терилган пахтанинг ифлосланиши ва толанинг механик шикастланиши камайди, энг асосийси Ш.ни тезтез ювиб туришга ҳожат қолмади. Вертикал Ш.ли пахта териш машинасининг барабанига 12 тадан Ш. ўрнатилган. Мас, икки қаторли терим аппаратида 8 та барабан бўлиб, Ш.лар сони 96 тага етган. Ш. тиш чиқарилган қисмининг уз. 60 мм.

Горизонтал Ш. пўлат стержендан тайёрланади. Уз. 145 мм бўлиб, 3 қаторли тиш қирқиб чиқарилган 70 мм ли қисми конуссимон шаклда, иккинчи учига ҳаракатга келтирувчи конуссимон тишли ғилдирак (шестерня) ясалган. Бундай Ш.лар кассеталарга ўрнатилади. Мас, 2 қаторли машинада 48 та кассета бўлиб, ҳар бирига 18 тадан Ш. ўрнатилади, уларнинг машинадаги умумий сони 864 та. Технологик жараён (пахта териш)да Ш. тишларига шира ёпишмаслиги учун шу 864 та Ш.нинг ҳар бирини сув билан намлаб туриш мақсадида полеуратандан тайёрланган ёстиқча, сув билан таъминлаш усукуналари, 500 л ҳажмли бакдаги сувни ёстиқчаларга етказиб берадиган насос кўзда тутилган. Горизонтал Шлар таъмирланмайди, маълум муддат ишлатилгач, ташлаб юборилади. Ш.ларнинг ишлаш тартиби пахта териш машинаси мақоласида келтирилган.

Вертикал Ш.лар тузилиши, тайёрланиши ва ишлатилиши жиҳатдан горизонтал Ш.ларга нисбатан анча устун ва арзон туради. Вертикал Ш., асосан, Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган, горизонтал Ш. АҚШ да ишлаб чиқарилади. Ўзбекистонлик олим ва ихтирочичконструктор Л.М. Розенблюм Ўзбекистон шароитида вертикал Ш.нинг горизонтал Ш.дан афзаллигини ҳам назарий, ҳам амалий жиҳатдан исботлаган. Таркибий вертикал Ш.ни Ўзбекистон ФА Механика ва иншоотларнинг сейсмик мустаҳкамлиги интида акад. Ҳ.Ҳ. Усмонхўжаев ва техника фанлари номзоди Қ. Иноғомовлар яратишган.

Анвар Ризаев, Қўрқмас Иноғомов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.