Şreder Rixard Rixardoviç
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 225–226-b. — ziyouz.com
Şreder Rixard Rixardoviç (1867.15.10, Moskva 1944.27.4, Toşkent) — q.x. sohasidagi olim, VASXNIL akad. (1935), Özbekiston FA akad. (1943), prof. (1918), q.x. fanlari d-ri (1936), Mehnat Qahramoni (1927). Moskva untining fizika matematika f-tini (1891) va Petrovsk q.x. akademiyasini tugatgan (1894), şu yerda xususiy dehqonçilik kafedrasida assistent (1895-1900). Germaniya, Şveysariyada malaka oşirgan (1900-02), 1902 yildan umrining oxirigaça Turkiston q.x. tajriba styasi (hoz. akad. R.R. Şreder nomidagi Boğdorçilik, uzumçilik va vinoçilik instituti) rahbari. Turkiston q.x. jamiyati prezidenti (1904—18). Turkiston xalq untini taşkil etişda faol qatnaşgan (1918), Örta Osiyo unti qişloq xöjaligi f-tining birinçi dekani va prof. Ş. rahbarligida ğöza, don, meva, rezavormeva, sabzavot ekinlari, pillaçilik va boşqalar sohalarda keng qamrovli tadqiqotlar olib borildi, ayniqsa, boğdorçilikka katta ahamiyat berildi. Kuzgi buğdoyning «Qora kaltak» yoki №584 navini, ğözaning öz davrida maşhur, tezpişar №1306 yoki «Şreder» navini yaratgan. Mevali ösimliklar kolleksiyasini taşkil etib, olma, nok va boşqalarning 200 dan ortiq navini örgangan. Uning işini keyinçalik öğli A.G. Şreder (Argus, Toşkent borovinkasi, Toşkent kalvili, Pskent olmasi va boşqalar navlari yaratgan), nabirasi Ye.A. Şreder (Çölpon, Gözal, Oltin olma va boşqalar navlar muallifi) davom ettirdi. Intda çiqarilgan serhosil uzum («Şreder ertagisi»), qulupnay («Şreder xotirasi»), olma («Şreder reneti») navlari uning nomi bilan atalgan. Bogdorçilik, uzumçilik va vinoçilik ilmiy tekşiriş intining 100 yilligi munosabati bilan institut markaziy binosi oldida bronza byusti örnatilgan (2001). «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni bilan mukofotlangan (2004).
As: Deyatelnost Turkestanskoy selskoxozyaystvennoy stansii po polevodstvu, v çastnosti, po xlopkovodstvu. Pravleniye zemleustroystva i zemledeliya, T., 1913; Kultura xlopçatnika v Sredney Azii, M., 1925.
Ad.: Trudi plodoyagodnogo instituta im. akad. R.R. Şredera, vş. 18 (1898- 1948), T, 1950; Pomologiya Uzbekistana, T., 1983.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШРЕДЕР Рихард Рихардович (1867.15.10, Москва 1944.27.4, Тошкент) — қ.х. соҳасидаги олим, ВАСХНИЛ акад. (1935), Ўзбекистон ФА акад. (1943), проф. (1918), қ.х. фанлари д-ри (1936), Меҳнат Қаҳрамони (1927). Москва унтининг физика математика ф-тини (1891) ва Петровск қ.х. академиясини тугатган (1894), шу ерда хусусий деҳқончилик кафедрасида ассистент (1895-1900). Германия, Швейцарияда малака оширган (1900-02), 1902 йилдан умрининг охиригача Туркистон қ.х. тажриба стяси (ҳоз. акад. Р.Р. Шредер номидаги Боғдорчилик, узумчилик ва виночилик институти) раҳбари. Туркистон қ.х. жамияти президенти (1904—18). Туркистон халқ унтини ташкил этишда фаол қатнашган (1918), Ўрта Осиё унти қишлоқ хўжалиги ф-тининг биринчи декани ва проф. Ш. раҳбарлигида ғўза, дон, мева, резавормева, сабзавот экинлари, пиллачилик ва бошқалар соҳаларда кенг қамровли тадқиқотлар олиб борилди, айниқса, боғдорчиликка катта аҳамият берилди. Кузги буғдойнинг «Қора калтак» ёки №584 навини, ғўзанинг ўз даврида машҳур, тезпишар №1306 ёки «Шредер» навини яратган. Мевали ўсимликлар коллекциясини ташкил этиб, олма, нок ва бошқаларнинг 200 дан ортиқ навини ўрганган. Унинг ишини кейинчалик ўғли А.Г. Шредер (Аргус, Тошкент боровинкаси, Тошкент кальвили, Пскент олмаси ва бошқалар навлари яратган), набираси Е.А. Шредер (Чўлпон, Гўзал, Олтин олма ва бошқалар навлар муаллифи) давом эттирди. Интда чиқарилган серҳосил узум («Шредер эртагиси»), қулупнай («Шредер хотираси»), олма («Шредер ренети») навлари унинг номи билан аталган. Богдорчилик, узумчилик ва виночилик илмий текшириш интининг 100 йиллиги муносабати билан институт марказий биноси олдида бронза бюсти ўрнатилган (2001). «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган (2004).
Ас: Деятельность Туркестанской сельскохозяйственной станции по полеводству, в частности, по хлопководству. Правление землеустройства и земледелия, Т., 1913; Культура хлопчатника в Средней Азии, М., 1925.
Ад.: Труды плодоягодного института им. акад. Р.Р. Шредера, вьш. 18 (1898- 1948), Т, 1950; Помология Узбекистана, Т., 1983.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.