Ştern tajribasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235-b. — ziyouz.com
Ştern tajribasi gaz mole kulalarining issiklik harakati tezligini aniqlaydigan tajriba. O. Ştern amalga oşirgan (1920). Gazlarning kinetik nazariyasi asoslari töğriligini asoslagan. Tajribada sirti kumuş qatlami bilan qoplangan platina simni elektr toki bilan qizdirilganda kumuş atomlarining buğlanişi natijasida hosil bölgan gazdan foydalanilgan. Buğlangan kumuş atomlari qarşiliksiz harakatlanişi uçun qizdiriladigan sim havosi sörib olingan idişga joylaştirilgan. Atomlar dastasini hosil qiliş uçun ularning yöliga ingiçka tirqişli tösiq qöyilgan. Kumuş atomlari tirqiş orqali ötib, jez plastinaga tuşgan va tirqiş qarşisida ingiçka kumuş iz körinişida ötirgan. Maxsus asbob yordamida butun qurilma jez plastina sirtiga parallel yönalgan öq atrofida katta burçak tezlik bilan aylantirilganda atomlar harakatining turli tezliklariga töğri keladigan atomlar soni turliça bölişi sababli, kumuş iz yoyiladi va uning qalinligi ham turliça böladi. Qatlamning eng qalin sohasiga eng katta ehtimolli tezlik bilan harakatlanayotgan atomlar ötiradi. Tajribada aynan şu eng katta ehtimolli tezlik aniqlangan va uning qiymati nazariy hisoblangan qiymat bilan mos tuşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШТЕРН ТАЖРИБАСИ газ моле кулаларининг иссиклик ҳаракати тезлигини аниқлайдиган тажриба. О. Штерн амалга оширган (1920). Газларнинг кинетик назарияси асослари тўғрилигини асослаган. Тажрибада сирти кумуш қатлами билан қопланган платина симни электр токи билан қиздирилганда кумуш атомларининг буғланиши натижасида ҳосил бўлган газдан фойдаланилган. Буғланган кумуш атомлари қаршиликсиз ҳаракатланиши учун қиздириладиган сим ҳавоси сўриб олинган идишга жойлаштирилган. Атомлар дастасини ҳосил қилиш учун уларнинг йўлига ингичка тирқишли тўсиқ қўйилган. Кумуш атомлари тирқиш орқали ўтиб, жез пластинага тушган ва тирқиш қаршисида ингичка кумуш из кўринишида ўтирган. Махсус асбоб ёрдамида бутун қурилма жез пластина сиртига параллел йўналган ўқ атрофида катта бурчак тезлик билан айлантирилганда атомлар ҳаракатининг турли тезликларига тўғри келадиган атомлар сони турлича бўлиши сабабли, кумуш из ёйилади ва унинг қалинлиги ҳам турлича бўлади. Қатламнинг энг қалин соҳасига энг катта эҳтимолли тезлик билан ҳаракатланаётган атомлар ўтиради. Тажрибада айнан шу энг катта эҳтимолли тезлик аниқланган ва унинг қиймати назарий ҳисобланган қиймат билан мос тушган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.