Ştopor
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 236-b. — ziyouz.com
Ştopor (gollandça — tiqin) — 1) aviatsiyada — samolyotning barça uç öqi atrofida öz-özidan aylanib va kiçik radiusli spiral hosil qilib xavfli pasayişi. Samolyot ataka burçagidan çetga çiqqanda yuz beradi. Ş.ning önaqay, çapaqay, tik, qiya, tekis, turğun va noturğun xillari böladi. Ş. Köpinça uçuvçining xatosi tufayli yuz beradi. Ba'zan, maşq qiliş va sport maqsadlarida uçuvçi samolyotni ataylab Ş. holatiga kiritişi mumkin. Samolyotni ataylab Ş. holatiga kiritiş yoki undan çiqarişni birinçi marta 1916 yilda rus harbiy uçuvçisi K. K. Arseulov amalga oşirgan. Keyinçalik ingliz olimi G. Glatsert, rus olimi V.S. Pişnov Ş.ning nazariy asosini yaratişgan. Hozir samolyotni Ş. holatidan çiqariş oddiy işga aylanib qolgan. Sinov uçişlari paytida Ş.ga qarşi paraşyutlar yoki raketalar qöllanadi; 2) yöğon (10—20 mm diametrli) pölat simni spiralsimon şaklda burab tayyorlanadigan burğisimon asbob (qoziq). Bir uçida arqon (kanat) boğlaş uçun halqa böladi. Ş.ni yerga, daraxtga yoki muzga burab kirgizib, halqasiga samolyot, vertolyot, kiçikroq kemalar, palatkalar arqon bilan boğlab (şvartovka) qöyiladi; 3) rezina, pökak tiqinli butilkalar va boşqalar idişlarning tiqinini burab çiqariş uçun işlatiladigan asbob. Bir uçida spiralsimon rezba, 2uçida halqasi yoki bandi böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШТОПОР (голландча — тиқин) — 1) авиацияда — самолётнинг барча уч ўқи атрофида ўз-ўзидан айланиб ва кичик радиусли спирал ҳосил қилиб хавфли пасайиши. Самолёт атака бурчагидан четга чиққанда юз беради. Ш.нинг ўнақай, чапақай, тик, қия, текис, турғун ва нотурғун хиллари бўлади. Ш. Кўпинча учувчининг хатоси туфайли юз беради. Баъзан, машқ қилиш ва спорт мақсадларида учувчи самолётни атайлаб Ш. ҳолатига киритиши мумкин. Самолётни атайлаб Ш. ҳолатига киритиш ёки ундан чиқаришни биринчи марта 1916 йилда рус ҳарбий учувчиси К. К. Арцеулов амалга оширган. Кейинчалик инглиз олими Г. Глацерт, рус олими В.С. Пишнов Ш.нинг назарий асосини яратишган. Ҳозир самолётни Ш. ҳолатидан чиқариш оддий ишга айланиб қолган. Синов учишлари пайтида Ш.га қарши парашютлар ёки ракеталар қўлланади; 2) йўғон (10—20 мм диаметрли) пўлат симни спиралсимон шаклда бураб тайёрланадиган бурғисимон асбоб (қозиқ). Бир учида арқон (канат) боғлаш учун ҳалқа бўлади. Ш.ни ерга, дарахтга ёки музга бураб киргизиб, ҳалқасига самолёт, вертолёт, кичикроқ кемалар, палаткалар арқон билан боғлаб (швартовка) қўйилади; 3) резина, пўкак тиқинли бутилкалар ва бошқалар идишларнинг тиқинини бураб чиқариш учун ишлатиладиган асбоб. Бир учида спиралсимон резьба, 2учида ҳалқаси ёки банди бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.