Şulluktepa
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 243–244-b. — ziyouz.com
Şulluktepa — Qarşi vohasidagi örta asrlarga oid yirik qöhna şahar xarobasi. Hoz. Qarşi şahridan 8 km şim.ğarbda, Qaşqadaryoning çap qirğoqlariga yaqin yerda joylaşgan. Köpçilik tadqiqotçilar tomonidan qadimiy Nasaf şahri xarobasi ekanligi e'tirof etiladi.
Ş. 1883 yil rus arxeologlari V.V.Krestovskiy, 1895 va 1910 yillarda B.I. Litvinov, 1910 yilda D.I.Logofet tomonidan tekşirilib, umumiy ma'lumotlar töplangan. Bu tadqiqotçilar arab geograflari asarlarida qayd etilgan Nasaf şahri aynan şu yerda joylaşganligi haqidagi fikrni ilgari surganlar. 1916 yilda şarqşunos L.A.Zimin birinçi bölib Ş.da arxeologik tadqiqotlar ötkazgan. Keyinçalik bu yodgorlikda S.K.Kabanov, M.Ye.Masson, B.D.Koçnev, V.A.Pirin, M.X.Isomiddinov kabi arxeolog olimlar tadqiqot işlari ötkazganlar. Uşbu tadqiqotlar natijalarining körsatişiça, Ş. örnida mil. 3—4-asrlarda dastlab unça katta bölmagan istehkom bunyod etilib, 5—6-asrlarda qal'a (150x80) va uni örab turgan şahriston şakllangan. 6—8-asrlarda esa şahriston qalinligi 15 m bölgan devor bilan örab olingan. Arablar istilosi va unga qarşi kötarilgan qözğolonlar oqibatida Naxşab şahri (Zahhoki Moron) asta-sekin vayronaga aylangaç, 9-asrdan boşlab quyi Qaşqadaryodagi şaharsozlik markazi Ş. örnida rivojlanadi. 200 ga maydonni egallagan bu yangi şahar arab manbalarida Nasaf deb atala boşlangan. 10—12-asrlarga oid arab geograflari (Ibn Xurdodbeh, Istaxriy, Ibn Havqal, Muqaddasiy, Sam'oniy) asarlarida uşbu köhna şahar qal'adan taşqari şahriston va rabodga ega ekanligi, şahar örtasidan daryo oqib ötişi, şaharning 4 darvozasi borligi qayd etiladi, ayrim boş köçalarning nomlari tilga olinadi.
Ş.da olib borilgan tadqiqotlar şahar Movarounnahrning içki va taşqi iqtisodiy savdo aloqalarida faol iştirok etganligini körsatadi. Ş. (Nasaf) orqali ilk va rivojlangan örta asrlarda Eron va Xurosonning savdo şaharlarini Samarqand, Çoç vohasi va Farğona vodiysi bilan, Buxoroni Termiz, Balx va Hindistonning savdo markazlari bilan boğlovçi tranzit savdo yöllari ötişi bu şahar rivojiga katta ta'sir körsatganligini qayd etiş mumkin.
Möğullar bosqinidan söng şahar xarobaga aylanadi va uning xarobalari keyinçalik Ş. nomi bilan atala boşlanadi.
Ad.: Masson M.Ye., Stoliçnme goroda v oblasti nizovyev Kaşkadari s drevneyşix vremen, T., 1973; Sul yeymanov R.X.,Drevniy Naxşab, T., 2000.
Öktam Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШУЛЛУКТЕПА — Қарши воҳасидаги ўрта асрларга оид йирик қўҳна шаҳар харобаси. Ҳоз. Қарши шаҳридан 8 км шим.ғарбда, Қашқадарёнинг чап қирғоқларига яқин ерда жойлашган. Кўпчилик тадқиқотчилар томонидан қадимий Насаф шаҳри харобаси эканлиги эътироф этилади.
Ш. 1883 йил рус археологлари В.В.Крестовский, 1895 ва 1910 йилларда Б.И. Литвинов, 1910 йилда Д.И.Логофет томонидан текширилиб, умумий маълумотлар тўпланган. Бу тадқиқотчилар араб географлари асарларида қайд этилган Насаф шаҳри айнан шу ерда жойлашганлиги ҳақидаги фикрни илгари сурганлар. 1916 йилда шарқшунос Л.А.Зимин биринчи бўлиб Ш.да археологик тадқиқотлар ўтказган. Кейинчалик бу ёдгорликда С.К.Кабанов, М.Е.Массон, Б.Д.Кочнев, В.А.Пирин, М.Х.Исомиддинов каби археолог олимлар тадқиқот ишлари ўтказганлар. Ушбу тадқиқотлар натижаларининг кўрсатишича, Ш. ўрнида мил. 3—4-асрларда дастлаб унча катта бўлмаган истеҳком бунёд этилиб, 5—6-асрларда қалъа (150x80) ва уни ўраб турган шаҳристон шаклланган. 6—8-асрларда эса шаҳристон қалинлиги 15 м бўлган девор билан ўраб олинган. Араблар истилоси ва унга қарши кўтарилган қўзғолонлар оқибатида Нахшаб шаҳри (Заҳҳоки Морон) аста-секин вайронага айлангач, 9-асрдан бошлаб қуйи Қашқадарёдаги шаҳарсозлик маркази Ш. ўрнида ривожланади. 200 га майдонни эгаллаган бу янги шаҳар араб манбаларида Насаф деб атала бошланган. 10—12-асрларга оид араб географлари (Ибн Хурдодбеҳ, Истахрий, Ибн Ҳавқал, Муқаддасий, Самъоний) асарларида ушбу кўҳна шаҳар қалъадан ташқари шаҳристон ва рабодга эга эканлиги, шаҳар ўртасидан дарё оқиб ўтиши, шаҳарнинг 4 дарвозаси борлиги қайд этилади, айрим бош кўчаларнинг номлари тилга олинади.
Ш.да олиб борилган тадқиқотлар шаҳар Мовароуннаҳрнинг ички ва ташқи иқтисодий савдо алоқаларида фаол иштирок этганлигини кўрсатади. Ш. (Насаф) орқали илк ва ривожланган ўрта асрларда Эрон ва Хуросоннинг савдо шаҳарларини Самарқанд, Чоч воҳаси ва Фарғона водийси билан, Бухорони Термиз, Балх ва Ҳиндистоннинг савдо марказлари билан боғловчи транзит савдо йўллари ўтиши бу шаҳар ривожига катта таъсир кўрсатганлигини қайд этиш мумкин.
Мўғуллар босқинидан сўнг шаҳар харобага айланади ва унинг харобалари кейинчалик Ш. номи билан атала бошланади.
Ад.: Массон М.Е., Столичнме города в области низовьев Кашкадарьи с древнейших времен, Т., 1973; Сул ейманов Р.Х.,Древний Нахшаб, Т., 2000.
Ўктам Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.