Şumer tili
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 247-b. — ziyouz.com
Şumer tili şumerlarning tili; mil. av. 2-ming yillik boşlarida ölik tilga aylangan. Ş.t.ning boşqa qadimiy tillar bilan qarindoşligi aniqlanmagan. Uşbu til mil. av. 29— 28-asrlardan 3—1-asrlargaça bölgan mixxat yozuvlaridan ma'lum. Ş.t. yodgorliklari qadimiy şumer (mil. av. 25-asrgaça), «klassik» şumer (mil. av. 24—22-asrlar), yangi şumer (mil. av. 21-asr), sönggi şumer (mil. av. 2-ming yillik boşi; asosan, adabiy, ilmiy, qisman xöjalik mazmunidagi matnlar) va şumerdan keyingi davr yodgorliklariga bölinadi. Sönggi yodgorliklar Ş.t. Mesopotamiyada akkad tili bilan birga faqat ikkinçi adabiy til bölib qolgan davrda yaratilgan.
Ş.t.ni örgangan köpçilik tilşunoslar uni oltoy tillari (turkiy, möğul, tungusmanjur, koreys tillari) bilan taqqoslaganlar va Ş.t. hamda oltoy tillari (asosan, turkiy tillar guruhi) orasida bir qator öxşaşliklar borligini aniqlaganlar. Ş.t. va turkiy tillar orasida özaro qarindoşlik mavjudligi haqidagi fikrni birinçi marta nemis olimi F. Xammel (1928) örtaga taşlagan va 350 ga yaqin öxşaş sözlar topgan. Bunday öxşaşliklar faqat leksika sohasida emas, balki söz yasalişida va kelişik qöşimçalari tizimida ham közga taşlanadi. Bu masalani örganiş davom etmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШУМЕР ТИЛИ шумерларнинг тили; мил. ав. 2-минг йиллик бошларида ўлик тилга айланган. Ш.т.нинг бошқа қадимий тиллар билан қариндошлиги аниқланмаган. Ушбу тил мил. ав. 29— 28-асрлардан 3—1-асрларгача бўлган миххат ёзувларидан маълум. Ш.т. ёдгорликлари қадимий шумер (мил. ав. 25-асргача), «классик» шумер (мил. ав. 24—22-асрлар), янги шумер (мил. ав. 21-аср), сўнгги шумер (мил. ав. 2-минг йиллик боши; асосан, адабий, илмий, қисман хўжалик мазмунидаги матнлар) ва шумердан кейинги давр ёдгорликларига бўлинади. Сўнгги ёдгорликлар Ш.т. Месопотамияда аккад тили билан бирга фақат иккинчи адабий тил бўлиб қолган даврда яратилган.
Ш.т.ни ўрганган кўпчилик тилшунослар уни олтой тиллари (туркий, мўғул, тунгусманжур, корейс тиллари) билан таққослаганлар ва Ш.т. ҳамда олтой тиллари (асосан, туркий тиллар гуруҳи) орасида бир қатор ўхшашликлар борлигини аниқлаганлар. Ш.т. ва туркий тиллар орасида ўзаро қариндошлик мавжудлиги ҳақидаги фикрни биринчи марта немис олими Ф. Хаммел (1928) ўртага ташлаган ва 350 га яқин ўхшаш сўзлар топган. Бундай ўхшашликлар фақат лексика соҳасида эмас, балки сўз ясалишида ва келишик қўшимчалари тизимида ҳам кўзга ташланади. Бу масалани ўрганиш давом этмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.