Şumtol
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 248-b. — ziyouz.com
Şumtol — zaytundoşlarga mansub daraxtlar turkumi. Tabiiy hodda uçraydigan 65 turi ma'lum. Örta Osiyo toğlari yon bağirlarida va toğ daryolari vodiylarida suriya Ş.i, daryo böyi Ş.i va suğd Ş.i ösadi. Örta Osiyoning şahar va qişloqlarida pensilvaniya Ş.i (qora şumtol), oddiy Ş., amerika Ş.i (oq şumtol), bezakli Ş. va naştarbarg Ş. turlari manzarali daraxt sifatida ekiladi. Ş. yoruğsevar, qurğoqçilikka çidamli ösimlik. Köklamgi qorasovuqlardan köproq zararlanadi. Daraxtlari 150— 350 yil yaşaydi, 15— 20 yoşida gullaydi. Ildizi baquvvat, yon tomonga keng tarqalgan. Daraxtining bal. 30—50 m, tana aylanasi 1,5 m, şoxşabbalari uzuntuxumsimon. Bargi patsimon murakkab, kuzda tökiladi. Gullari çetdan çanglanadi. Mevasi uzun, qanotli pista yoki yonğoqça, qiş davomida daraxtda saqlanadi. Ş. uruğidan va tönka baçkisidan köpayadi. Uruğlari kuzqişda teriladi, bahorda sepiladi. Köçatlarini bir yoşda köçirib ekiş mumkin. Himoya örmonlari barpo etişda, park va xiyobonlarni kökalamzorlaştirişda foydalaniladi. Yogoçi yoğoçni qayta işlaş sanoatida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШУМТОЛ — зайтундошларга мансуб дарахтлар туркуми. Табиий ҳодда учрайдиган 65 тури маълум. Ўрта Осиё тоғлари ён бағирларида ва тоғ дарёлари водийларида сурия Ш.и, дарё бўйи Ш.и ва суғд Ш.и ўсади. Ўрта Осиёнинг шаҳар ва қишлоқларида пенсильвания Ш.и (қора шумтол), оддий Ш., америка Ш.и (оқ шумтол), безакли Ш. ва наштарбарг Ш. турлари манзарали дарахт сифатида экилади. Ш. ёруғсевар, қурғоқчиликка чидамли ўсимлик. Кўкламги қорасовуқлардан кўпроқ зарарланади. Дарахтлари 150— 350 йил яшайди, 15— 20 ёшида гуллайди. Илдизи бақувват, ён томонга кенг тарқалган. Дарахтининг бал. 30—50 м, тана айланаси 1,5 м, шохшаббалари узунтухумсимон. Барги патсимон мураккаб, кузда тўкилади. Гуллари четдан чангланади. Меваси узун, қанотли писта ёки ёнғоқча, қиш давомида дарахтда сақланади. Ш. уруғидан ва тўнка бачкисидан кўпаяди. Уруғлари кузқишда терилади, баҳорда сепилади. Кўчатларини бир ёшда кўчириб экиш мумкин. Ҳимоя ўрмонлари барпо этишда, парк ва хиёбонларни кўкаламзорлаштиришда фойдаланилади. Ёгочи ёғочни қайта ишлаш саноатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.