Şved tili

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 88–89-b. — ziyouz.com

Şved tili — german tillarining şim. (skandinaviya) guruhçasiga mansub til; Şvetsiya, Finlyandiya, Norvegiya, Daniyada, şuningdek, AQŞ va Kanadada tarqalgan. Şvetsiya Qirolligining rasmiy tili, Finlyandiya Respublikasining 2rasmiy tili. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 10 mln.ga yaqin (Şvetsiyaning özida 8,6 mln.dan ortiq) kişi (ötgan asrning 90-y.lari).

Ş.t.ning 6 ta lahja guruhi bor: svey (Şvetsiyaning markaziy hududi — Melaren köli atrofi), yot (jan.ğarbiy hududlar), norland (şim. hudud), şarqiy şved (Botnik qöltiği qirğoqlari), gutni (Gotland oroli), jan. şved (Skone viloyatidagi dan tiliga yaqin). 1645 yilda Norvegiyaning Xaryedalan va Yemtland viloyatlari Şvetsiyaga qöşib olingaç, u yerlarda aralaş şvednorveg şevalari şakllangan.

Ş.t. fonetikasi çöziq va qisqa tovuşlar (unlilar va undoşlar)ning, musiqiy urğuning mavjudligi bilan ajralib turadi. Grammatik xususiyatlari: otlarda umumiy va örta jins (rod), birlik va köplik son, 2 ta kelişik (umumiy va qaratqiç), aniqlik va noaniqlik şakllari va boşqalar mavjud; fe'llar 4 xil tuslanişga ega; mayl, zamon, nisbat kategoriyalari böiiça özgaradi. Sözlar gapda qat'iy tartibda joylaşadi.

Tarixiy rivojlanişida 2 davr: qadimiy Ş.t. (9-asrdan 1525 yilgaça — Şvetsiya mustaqillikka erişgunça) va yangi Ş.t. (1525 yildan) davrlari farkdanadi. Eng qadimiy yozma yodgorliklari 9—12-asrlarga mansub, runik yozuvdya bitilgan yodgorliklardir. Lotin grafikasidagi qadimiy qölyozmalar 13-asrga mansub. Ş.t.dagi dastlabki bosma asar 1425 yilda naşr etilgan. qadimiy şved yozma tili 14—15-asrlarda yot lahjasi asosida şakllangan; hoz. adabiy til esa 16—17-asrlarda svey şevalari (asosan, Stokgolm şevasi) negizida şakllana boşlagan. Yozuvi lotin grafikasi asosida unga 3 ta harf (A, A, O) qöşgan holda yaratilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШВЕД ТИЛИ — герман тилларининг шим. (скандинавия) гуруҳчасига мансуб тил; Швеция, Финляндия, Норвегия, Данияда, шунингдек, АҚШ ва Канадада тарқалган. Швеция Қироллигининг расмий тили, Финляндия Республикасининг 2расмий тили. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 10 млн.га яқин (Швециянинг ўзида 8,6 млн.дан ортиқ) киши (ўтган асрнинг 90-й.лари).

Ш.т.нинг 6 та лаҳжа гуруҳи бор: свей (Швециянинг марказий ҳудуди — Меларен кўли атрофи), ёт (жан.ғарбий ҳудудлар), норланд (шим. ҳудуд), шарқий швед (Ботник қўлтиғи қирғоқлари), гутни (Готланд ороли), жан. швед (Сконе вилоятидаги дан тилига яқин). 1645 йилда Норвегиянинг Харьедалан ва Емтланд вилоятлари Швецияга қўшиб олингач, у ерларда аралаш шведнорвег шевалари шаклланган.

Ш.т. фонетикаси чўзиқ ва қисқа товушлар (унлилар ва ундошлар)нинг, мусиқий урғунинг мавжудлиги билан ажралиб туради. Грамматик хусусиятлари: отларда умумий ва ўрта жинс (род), бирлик ва кўплик сон, 2 та келишик (умумий ва қаратқич), аниқлик ва ноаниқлик шакллари ва бошқалар мавжуд; феъллар 4 хил тусланишга эга; майл, замон, нисбат категориялари бўиича ўзгаради. Сўзлар гапда қатъий тартибда жойлашади.

Тарихий ривожланишида 2 давр: қадимий Ш.т. (9-асрдан 1525 йилгача — Швеция мустақилликка эришгунча) ва янги Ш.т. (1525 йилдан) даврлари фаркданади. Энг қадимий ёзма ёдгорликлари 9—12-асрларга мансуб, руник ёзувдя битилган ёдгорликлардир. Лотин графикасидаги қадимий қўлёзмалар 13-асрга мансуб. Ш.т.даги дастлабки босма асар 1425 йилда нашр этилган. қадимий швед ёзма тили 14—15-асрларда ёт лаҳжаси асосида шаклланган; ҳоз. адабий тил эса 16—17-асрларда свей шевалари (асосан, Стокгольм шеваси) негизида шакллана бошлаган. Ёзуви лотин графикаси асосида унга 3 та ҳарф (А, А, О) қўшган ҳолда яратилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.