Şveysariya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 89–94-b. — ziyouz.com
Şveysariya (nem. Sehweiz, frans. Suisse, ital. Svizzera), Şveysariya Konfederatsiyasi (nem. Schweizerische Eidgenossenschaft, frans. Conferderation Suisse, ital. Confederazione Svizzera) — Markaziy Yevropadagi davlat. Mayd. 41,3 ming km2. Aholisi 7,3 mln. kişi (2002). Poytaxti — Bern şahri Ma'muriy jihatdan 23 kanton (ulardan 3 tasi yarim kantonlar)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. Ş. — federal parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1874 yil 29 mayda qabul qilingan (keyinçalik özgartişlar kiritilgan). Davlat va hukumat boşliği — prezident, u Federal majlis tomonidan Federal kengaş (hukumat) a'zolaridan 1 yil muddatga saylanadi va qayta saylaniş huquqiga ega emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali (Milliy kengaş va Kantonlar kengaşi) Federal majlis, ijroçi hokimiyatni prezident va Federal kengaş (hukumat) amalga oşiradi. Har bir kanton öz konstitutsiyasi, parlamenti va hukumatiga ega.
Tabiati. Hududining katta qismida Alp toğlari joylaşgan (bal. 4634 m gaça, Dyufur toği). Mamlakat markazida Şveysariya yassitoğligi, şim. ğarbida Yura toğlari bor. Iqlimi nam, mö'tadil iqlim bölib, Jenevada yanv. oyining örtaça t-rasi 0°, iyul oyining örtaça t-rasi 19°. Örtaça yillik yoğin miqdori 800—2500 mm. Ş.da daryo köp. Reyn (Aare irmoği bilan) daryosi, Rona, Inn, Tiçino daryolarining yuqori oqimi Ş.dan oqib ötadi. Jeneva, Boden va boşqalar köllar bor. Toğ qönğir örmon va toğ ötloqi tuproqlar tarqalgan. Mamlakat hududining 24% örmon. Yassitoğlik va toğlarda kengbargli hamda ignabargli daraxtlar ösadi, baland toğlar subalp va alp ötlokdari bilan qoplangan. Alp toğlarida muzliklar bor (2 ming km2 ga yaqin). Hayvonot dunyosi boy. Toğlarda sut emizuvçilardan yovvoyi eçki, suvsar, quyon, suğur, ayiq, tulki va boşqalar, parrandalardan burgut, karqur, toğçumçuq, daryo va köl qirğoklarida baliqçi quş uçraydi, suvlarda turli xil baliqlar bor. Toğlarda turizm, alpinizm, sportning qişki turlari bilan şugullaniş uçun şaroitlar yaratilgan. Şveysariya milliy boği, köplab rezervat va buyurtma qöriqxonalar bor.
Aholisi german-şveysariyaliklar, fransuz-şveysariyaliklar, italyanşveysariyaliklar va reto-romanlardan iborat. Italyan, nemis, ispan, fransuz, portugal va boşqalar ham yaşaydi. Rasmiy tillar — nemis, fransuz, italyan va reto-roman tillari. Aholining 67,7% şaharlarda istiqomat qiladi. Dindorlarning aksariyati katolik va protestantlar. Yirik şaharlari: Syurix, Bazel, Jeneva, Bern, Lozanna.
Tarixi. Ş.da yaşagan odamlarning qadimiy qarorgohlari paleolit davriga mansub. Ş. haqidagi birinçi yozma manbalar mil. av. 2-asrga oid. Öşa davrda Ş.ning katta qismiga gelvetlarning kelt qabilalari kelib örnaşgan (Ş.ning qadimiy nomi — Gelvetsiya şundan kelib çiqqan). 496—536 yillarda Ş. hududi Franklar davlati tarkibiga kirdi. 7-asrda aholini xristian diniga kiritiş nihoyasiga yetdi. 10-asrda Ş.ning şarqiy, 1032—34 yillarda ğarbiy qismi «Muqaddas Rim imperiyasi» tarkibiga kirdi. 13-asr örtalarida Gabsburglarga qarşi boşlangan kuraş natijasida Şvits, Uri, Untervalden kantonlari 1291 yil 1 avg. da özaro «abadiy ittifoq» tuzib, «Muqaddas Rim imperiyasi» doirasida Şveysariya konfederatsiyasiga asos soldi, 1499 yilda esa amalda mustaqil davlatga aylandi. 1513 yil 13 kantondan iborat federatsiya sifatida töliq şakllandi (1798 yilgaça mavjud bölgan). 1648 yilgi Vestfaliya sulhiga binoan Ş. suveren davlat deb tan olindi. 16-asrda Ş.da reformatsiya harakati tarqaldi. 18-asr oxirida Ş.da sanoat va savdo birmunça rivojlandi. 1798—1803 yillar Ş. hududida Gelvetsiya respublikasi mavjud böldi. 1814— 15 yilgi Vena kongressi Ş.ning hoz. davrdagi çegarasiga yaqin bölgan çegarani belgilab berdi va uni abadiy betaraf davlat deb e'lon qildi. 19-asrning 30—40-y.lari siyosiy tuzumni demokratlaştiriş va mamlakatni markazlaştiriş harakati avj oldi. 1848 yilgi konstitutsiya böyiça Ş. kantonlarning unça mustahkam bölmagan ittifoqidan yagona federativ davlatga aylandi. 1va 2-jahon uruşi yillari Ş. öz betarafligini tasdiqladi. Ş. hududida turli xalqaro taşkilotlar joylaşgan. Ş. 2002 yildan BMT a'zosi. 1991 yil 23 dek.da ÖzR suverenitetini tan olgan va 1992 yil 7 mayda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 1 avg. — Konfederatsiya taşkil etilgan kun (1291); 1899 yildan beri nişonlanadi.
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Ş. demokratikxristian partiyasi, 1935 yil taşkil etilgan; Ş. demokratlari partiyasi; Ş. «kökatparvarlar» partiyasi, 1983 yil asos solingan; Ş. radikaldemokratik partiyasi, 1848 yil tuzilgan; Ş. sotsial-demokratik partiyasi, 1888 yil taşkil etilgan; Ş. liberal partiyasi, 1913 yil asos solingan; Ş. xalq partiyasi, 1971 yil sentyabrda Ş. dehqon, hunarmand va byurgerlar birlaşgan partiyasi (1919) hamda Ş. demokratik partiyasi (1944) negizida tuzilgan; Ş. ozodlik partiyasi, 1985 yil taşkil etilgan; Ş. mehnat partiyasi, 1944 yil Şveysariya KP (1921) va söl sotsialistlar guruhi birlaşişi natijasida tuzilgan. Ş. kasaba uyuşmalari birlaşmasi, 1880 yil taşkil etilgan.
Xöjaligi. Ş. — intensiv q.x.ga ega bölgan yuksak rivojlangan industrial mamlakat; jahondagi yirik moliya markazlaridan va kapital eksport qiluvçilardan biri. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 25%, q. x. niki 2,9%, moliya va suğurtaniki 25,4 % ni taşkil etadi.
Sanoatida maşinasozlik va metallsozlik yetakçi tarmoq hisoblanadi. Maşinasozlik sanoati metall işlovçi aniq stanoklar, temirpress asbobuskunalari, elektrotexnika buyumlari işlab çiqaradi. Jahonda işlab çiqariladigan soatning U qismi Ş.ga
2 töğri keladi. Kimyo, farmatsevtika, töqimaçilik, tikuvçilik, trikotaj, poyabzal, qoğoz, poligrafiya, oziqovqat (pişloq, şokolad va konsentratlar) sanoati rivojlangan. Toştuz va quriliş materiallari qazib olinadi. Yiliga örtaça 60,4 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi ('/ qismi GESlarda,
2 2/ qismi AES larda). 5
Qişloq xöjaligining asosi çorvaçilik (asosan, sut çorvaçiligi) hisoblanadi. Q.x. mahsulotining 3/
4 qismi çorvaçilikka töğri keladi, qoramol, çöçqa, qöy boqiladi. Parrandaçilik rivojlangan. Dehqonçilikda buğdoy, arpa, qand lavlagi, kartoşka, yemxaşak ekinlari ekiladi. Tokçilik rivojlangan. Toğlarda yoğoç tayyorlanadi.
Transportning turli xillari mavjud. T.y.lar hammasi elektrlaştirilgan bölib, ularning uz. 5 ming km, avtomobil yöllari uz. 71,1 ming km. Kanat va osma yöllar ham bor. Reyn daryosi va köllarda kemalar qatnaydi. Eng yirik porti — Bazel şahri Syurix va Jenevada xalqaro aeroportlar bor. Xorijiy sayyoxlik rivojlangan (yiliga örtaça 7 mln. kişi kelibketadi).
Ş. çetga maşinasozlik va metallsozlik mahsulotlari, jumladan, soat, aniq priborlar, ximikat, töqimaçilik mollari, kiyimkeçak, oziq-ovqat va boşqalar çiqaradi. Çetdan neft va neft mahsulotlari, xom aşyo, jihozlar oladi. Taşqi savdoda Germaniya, Fransiya, Italiya, AQŞ va boşqalar davlatlar bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — şveysariya franki.
Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Ş.da vraçlar untlarning tibbiyot ftlarida tayyorlanadi. Lezen, Lugano, Davos, Montryo va boşqalar şaharlarda maşhur kurortlar bor. Ş.da ta'limning yagona tizimi yöq. Har bir kanton özining maktab qonuni va boşqaruviga ega. Lekin barça kantonlar uçun 6—7 yoşdan 15—16 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy qilingan. Asosiy (boşlanğiç) maktablar har bir kantonda qabul qilingan sistemaga qarab 7, 8 yoki 9y.lik bölib, ular 2 bosqiçdan iborat (4+3, 4+4 yoki 4+5). Örta maktablar 2 kategoriyali bölib umumta'lim va ixtisoslaşgan maktablarga bölinadi. Hunartexnika öquv yurtlari, tijorat, ma'muriy, texnika, q.x. va badiiy maktablar, öqituvçilar gimnaziyalari mavjud. Oliy ta'lim tizimiga un-t va intlar kiradi. Yirik oliy öquv yurtlari: Syurix universiteti, Jeneva, Bazel, Bern untlari, Syurix va Lozannadagi federal texnologiya intlari, SanktGallendagi iqtisodiyot va ijtimoiy fanlar maktabi.
Ş.da ilmiytadqiqotlarga I.t. milliy fondi (1952) rahbarlik qiladi. Yirik kutubxonalari: Bazel unti kutubxonasi (2 mln.dan ortiq asar), Ş. milliy qutubxonasi (Bern şahrida, 1,5 mln.dan ortiq asar). Ş.da 600 muzey bor. Yiriklari: Syurixdagi tarix muzeyi, Bazel, Bern, Jeneva va Syurixdagi san'at muzeylari, Lozannadagi nafis san'at muzeyi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Ş.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Bazler saytung» («Bazel gazetasi», nemis tilidagi kundalik gaz., 1977 yildan), «Berner saytung» («Bern gazetasi», nemis tilidagi kundalik gaz., 1979 yildan), «Blik» («Nigoh», nemis tilidagi kundalik gaz., 1959 yildan), «Veltvoxe» («Jahon hafta içida», nemis tilidagi haftanoma, 1933 yildan), «Tages ansayer Syurix» («Syurix kundalik şarhi», nemis tilidagi kundalik gaz., 1893 yildan), «Tribyun de Lozann — maten» («Lozanna minbari — tong», fransuz tilidagi kundalik gaz., 1862 yildan). Ş. telegraf agentligi (ATS) 1894 yilda taşkil etilgan; yirik gaz. naşriyotlarining aksiyadorlik jamiyati. Ş. radioeşittiriş va televideniye jamiyati, yarim tijorat taşkiloti. Ş.da radioeşittirişlar 1923 yildan, muntazam telekörsatuvlar 1958 yildan boşlangan.
Adabiyoti nemis, fransuz, italyan, retoroman tillarida rivoj topmoqda; tiliga köra qardoş bölgan qöşni mamlakatlardagi adabiyot bilan boğlangan. Nemis tilidagi adabiyot qadimiy xalq qöşiqlari, afsonalarga boy (Vilgelm Tell haqidagi afsonalar, tarixiy xronikalar). Ma'rifatçilik oqimi davrida A. Geller va buyuk pedagog I.G.Pestalotssi ijodida milliy xususiyatlar öz aksini topdi. Fransuz yozuvçisi J.J. Russo hayoti va ijodi ham Ş. bilan boğlangan. 1848 yilgi inqilobdan söng nemis tilida ijod qiluvçi I.Gotxelf, G. Keller, K.F.Meyer kabi yozuvçilar ijodida realizmni ravnaq topişiga imkon yaratildi; 19-asr fransuz tilidagi adabiyotning maşhur vakili R. Tepferdir. Şu yozuvçilarning ijodi tufayli Ş. adabiyoti birinçi marta çet elga tanildi. 20-asrning 1-yarmida nemis tilida yozuvçi R. Valzer, Ya.Byurer, fransuz tilida yozuvçi Ş.F.Ramyu kabi adiblar öz asarlarida dolzarb ijtimoiy muammolarga murojaat qildilar. Ular uruşdan keyingi davrdagi realistik adabiyotni yanada yuksaltiriş uçun zamin yaratdilar. Nemis tilida ijod qiluvçi M. Friş va F.Dyurrenmatt asarlari milliy adabiyotni Yevropa madaniyatining boyligi darajasiga olib çiqsi. 1960—70 yillarda nemis tilida yozuvçi V.M.Diggelman, A. Muşg, O.F.Valter kabi adiblar roman va hikoyalarida, A.Martining şe'riy töplamlarida nemis tilidagi şveysar adabiyotining realistik an'analari zamonaviy tasviriy vositalar bilan uyğunlaşib ketgan. Fransuz tilida yozuvçi J. Alda, F. Jakotte, J. Şesseke, italyan tilida yozuvçi F.Kyeza, retoroman tilida yozuvçi K. Birt, A. Peyer, S. Kens kabi adiblar maşhur.
Me'morligi. Ş.ning qadimiy me'moriy yodgorliklari merovinglar san'ati (RivaSanVitaldagi baptisteriy, 5— 6-asrlar), keyinçalik «Karolinglar uyğoniş davri» san'ati (SanktGallendagi monastir, 7-asr) bilan boğlangan. Romangotika uslubidagi binolar (Syurixdagi Grosmyunster, 12—15-asrlar; Bazeldagi soborlar, 1185—1200) Fransiya va Germaniya me'morligiga yaqin. Uyğoniş davri me'morligi an'analari 17-asr inşootlarida saqlanib qolgan (Syurixdagi ratuşa, 1694—98, me'mor I.Ya.Keller). 17—18-asrlar me'morligida barokko uslubi qaror topdi (SanktGallendagi çerkov, 1755— 70; Lozannadagi ratuşa, 17-asrda qayta qurilgan). 18-asr oxirida klassitsizm keng tarqaldi (Nevşateldagi ratuşa, 1782—90, me'mor P.A. Pari). 19-asr örtalarida eklektizm, 19-asr oxirida modern uslubi körinişlari paydo böla boşladi. 20-asrning 20-y.lari me'morlar xalq me'morligi an'analaridan va funksionalizm usul va metodlaridan foydalandilar. 30-y.lardagi buyuk inşootlar: Lyutserndagi Lyutsern kantoni san'at va majlislar uyi (1930—33, me'mor A.Meyli), Jenevadagi Millatlar saroyi (1927—37, me'mor Giyol). 50— 70-y.larda yöddoşşaharlar (LeLinon, Jeneva yaqinida, 1962— 70, me'morlar G. va P. Amman va boşqalar), ijtimoiy va ma'muriy binolar [Lozanna şahridagi «Kodak» firmasi ma'muriy binosi va omborxonasi, 1961—63, me'mor F. Blugger; Syurixdagi «Başariyat uyi» (Le Korbyuzye markazi), 1967, me'mor Le Korbyuzye; Sug şahridagi turar joy binolari, 1958—68, me'mor F. Ştukki va boşqalar; Jenevadagi «Le Pari» kinoteatri, 1971, me'mor M.J.Soje].
Tasviriy san'ati. Ş. hududidan topilgan ilk tasviriy san'at yodgorliklari mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmiga mansub (q. Laten madaniyati). Myunster (hoz. Myustair)dagi SanktIogann çerkovidagi devoriy rasmlar 9-asrga oid bölib, monumental rangtasvirning qadimiy yodgorligi hisoblanadi. 13—15-asrlarda gotika haykaltaroşligi va rassomligi, kitob miniatyurasi, vitraj hamda dastgoh san'ati rivojlandi. 16-asrda rassomlar N. ManuelDeyç, U. Graf va kiçik X. Ley ijodi diqqatga sazovor. G.Asper, yil Amman va T. Ştimmer 16-asr kitob miniatyurasi ustalaridir. Bazelda kiçik X. Xolbeyn uzoq vaqt faoliyat yuritdi. 17-asr Ş. san'atida barokko uslubi yaqqol közga taşlanadi. 18-asrda köp şveysariyalik san'at ustalari Fransiyada ta'lim olganligi va işlaganligi sababli, öşa davr Ş. tasviriy san'ati Fransiya ta'siri ostida böldi. Şu davr rangtasvirida pastel va miniatyura portreti (J.Ye. Liotar), manzara (S. Gesner), tarixiy va maişiy (I.L.Aberli, 3. Freydenberger) janrlarda köplab asarlar yaratiddi; ayniqsa, A. Graf va I.G.Fyusli (asosan, Angliyada işlagan) ijodi diqqatga sazovor. 19-asr boşida tasviriy san'atda klassitsizm va romantizm deyarli rivojlanmadi (rassomlar X.L.Fogel, X. Xeys, grafikaçi R.Tepfer ijodi). 19-asr örtalarida realistik manzaralar (A. Kalam), mehnatkaş xalq hayoti ifodalangan maişiy kartinalar (F. Buxser, A. Anker) yaratildi. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida simvolizm va «modern» uslubida ijod qilgan A. Beklin şuhrat qozondi; F. Xodler ijodi milliy tarix mavzusiga bağişlandi. Bu davrda Ş. san'atida impressionizm, postimpressionizm, simvolizm oqimlari avj oldi (şveysariyalik rassomlardan F. Vallotton, T. Steynlen Fransiyada işladilar, A. Jakometti ijodi ham fransuz maktabi bilan boğliq).
1-jahon uruşi yillari Ş. san'atida ekspressionizm yönalişi rivojlandi. 60—70-y.lar Ş. san'atida Yevropa san'ati oqim va yönalişlari közga taşlandi. Xalq san'atida yoğoç öymakorligi, kulollik, töqimaçilik, çarm va metall buyumlar tayyorlaş rivojlangan.
Musiqasi. Ş. xalq musiqa san'atida Alp toğlarida yaşovçi toğlilarning öziga xos janri — yodl va çöpon kuylari ajralib turadi. Musiqa asboblari — alp burğusi va şveysar huştagi. Professional diniy musiqa taxm. 10-asrda vujudga kelgan. SanktGallen monastiri Yevropa musiqa markazi bölgan. 13-asrdan dunyoviy musiqa san'atini tarqatuvçi minnezingerlar faoliyat körsatgan. 16-asrda polifoniya musiqasi ustalari X. Kotter, L. Zenfl, L. Burjua ijod qildilar. 17-asrda şahar musiqa birlaşmalari tuzila boşladi. 18-asr oxiri — 20-asrda xor va musiqa jamiyatlari tuzildi, musiqa ta'limi rivojlandi (kompozitor va pedagoglar X.G.Negeli, I.F. Xegar, X. Xuber, ritmik tarbiya tizimi asosçisi E. JakDalkroz). 20-asrda F. Andre, V. Burkxard, G. Dore, F. Marten, K.F. Seminn, 20-asr 2-yarmida G. Xolliger, V. Fogel, Yu. Vittenbax, R. Mozer kabi kompozitorlar maşhur bölgan. Ş.da 10 dan ortiq simfonik orkestr, bir qança opera truppalari, xor jamoalari va kamerçolğu ansambllari, Bazel musiqa akademiyasi, Jeneva, Syurix, Bern, Lozannada konservatoriyalar bor.
Teatri. Ş. teatr san'ati xalq rasmrusumlari asosida vujudga kelgan va fransuz, nemis, italyan tillarida rivojlanmoqda. 16-asrda reformatsiyaning katolitsizmga qarşi kuraşini aks ettiruvçi pyesalar yaratilgan. 1512 yil birinçi dunyoviy pyesa — «Tell töğrisida öyin»qöyilgan. Fastnaxtşpil janri keng tarqalgan; bunda voqelikni haqqoniy aks ettiriş siyosiy satira bilan uyğunlaşib ketgan. 1738 yil Jenevada birinçi professional truppa taşkil böldi va u fransuz dramaturglarining pyesalarini sahnalaştirdi. Lozanna (1781), Jeneva (1782 va 1789), Şatlen (1786) va boşqalar şaharlarda teatr binolari qurildi. 1801 yil
Sankt-Gallenda professional teatrga asos solindi. 1879—1951 yillar Jenevada «Granteatr» faoliyat körsatdi. 1908 yil Syurixda «Pfauenteatr» drama teatri (keyinçalik «Şauşpilxauz») oçildi va Ş.ning yetakçi milliy teatriga aylandi. 1938—61 yillarda bu teatrga taniqli rej. Oskar Velterlin rahbarlik qildi va teatrlarda B. Brext, F. Dyurrenmatt, A. Çexov va boşqalarning pyesalari qöyildi. Ş.dagi boşqa maşhur teatrlar: Lozannadagi «Pti şen» va «Bolye», Jenevadagi komediya, «Nuvo teatr de poş» va «De Roş» teatrlari, Syurixdagi Noymarkt teatri, Bazeldagi teatr, Bern, Lyutserndagi teatrlar. Ş. teatrining yetakçi arboblari: O. Eberle, X. Gnekov, L. Lindtberg, teatr rassomi G.Otto.
Kinosi. Birinçi töla metrajli badiiy film («Konfederatsiyaning vujudga kelişi», rej. E. Xarder) 1924 yilda yaratilgan. Şu yili Syurixda «Prazens» kinofirmasi taşkil etildi. 1930—40 yillarda hujjatli filmlar rej.lari A. Veksler, E. Layzer işlari, rej. L. Lindtbergning vatanparvarlik ruhidagi badiiy filmlari («Öqçi Vipf», 1938; «Sönggi imkoniyat», 1945) ajralib turadi. 1950-y.larda «Batrak Uli» (1954), «Pişloq pişiruvçilar» (1958; ikkalasining rej. F. Şneyder), «Odeon kafesi» (1958, rej. K. Fryu) filmlari ekranga çiqdi. 60-y.largaça Ş.da kino, asosan, nemis tilida bölgan. Fransuz tilida ijod qiluvçilar orasida hujjatli filmlar rej. Ş. Dyuvanel va hujjatli filmpamfletlar muallifi A. Brandt maşhur. 1968 yil rej.lar A. Tanner, K.Goretta, J.L.Rua, M. Sutter va J.J.Lagranj (keyinçalik örniga N. Yersen böldi).
«Beşlar guruhi»ga birlaşdilar va voqelikni böyab berişga qarşi çiqdilar. Ular öz filmlari («Salamandra»: 1971; «Afrikadan qaytiş», 1975; «Dunyo oraliği», 1975, barçasining rej. A. Tanner; «Taklif», 1972, rej. K. Goretta)da oddiy kişilar turmuşini, hayot qiyinçiliklarini körsatdilar. 1970—80 yillarda rej. lar R. Lissi, T. Kyorfer, D. Şmid maşhur bölgan. Syurixda Şveysariya kinomarkazi faoliyat yuritadi. 1946 yildan Lokarnoda xalqaro kinofestivallar ötkaziladi.
Özbekiston — Ş. munosabatlari. Özbekiston bilan Şveysariya örtasida diplomatiya munosabatlari örnatilgaç (1992), 1993 yil maydan Toşkentda Ş. elçixonasi faoliyat yurita boşladi. Savdoiqtisodiy qamkorlik töğrisida tuzilgan hukumatlararo bitimga muvofiq, ikki mamlakat örtasidagi savdoda qulay şartşaroitlarni vujudga keltiriş tartibi belgilandi. Savdoiqtisodiy hamkorlik böyiça Özbekiston — Ş. hukumatlararo komissiyasi işlamoqda. 2003 yil ikki tomonlama tovar aylanmasi 217,7 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. ÖzR dan Ş.ga paxta tolasi, ip gazlama, kalava ip, xizmat va boşqalar eksport qilinadi. Ş.dan elektr va mexanik jihozlar, farmatsevtika mahsulotlari va boşqalar keltiriladi. Ikki mamlakat örtasidagi hamkorlik tufayli ÖzR da Ş. sarmoyasi iştirokida 77 korxona barpo etilgan. Ular orasida 57 qöşma korxona, Ş. sarmoyasi 100% bölgan 20 korxona bor. ÖzR Taşqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligida Ş.ning 33 firma va kompaniyasi vakolatxonalari röyxatga olingan. 1995 yildan Toşkentda «Kredi Sviss» banki vakolatxonasi işlamoqda. 1995 yil yanv.dan Ş.ning Altendorf şahrida ÖzRning Savdo körgazma markazi faoliyat körsatmoqda. 2002 yildan Ş. elçixonasi huzurida hamkorlik böyiça Ş. byurosi işlamoqda. U ijtimoiyiqtisodiy yönaliş böyiça birgalikdagi loyihalarni amalga oşiriş bilan şugullanadi. Ikki mamlakat örtasida astronomiya, fizika, biofizika, genetika, biokimyo, tarix, tibbiyot, ekologiya böyiça ilmiy loyihalar hamkorlikda amalga oşirilmoqda. Uni amalga oşirişda ÖzR Fanlar akademiyasi ilmiy muassasalari, Özbekiston milliy unti, Qişloq va suv xöjaligi vazirligining Ilmiy işlab çiqariş markazi, şuningdek, Bern, Jeneva, Syurix, Davos, Lozanna untlari iştirok etmoqda. Samarqand unti bilan Syurix, Bazeldagi untlar örtasida gumanitar va tabiiy fanlar masalalari böyiça aloqalar yölga qöyilgan. 1999 yildan Özbekistonda «Özbekiston—Şveysariya» döstlik jamiyati işlamoqda.
Q.: Laten madaniyati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШВЕЙЦАРИЯ (нем. Sehweiz, франц. Suisse, итал. Svizzera), Швейцария Конфедерацияси (нем. Schweizerische Eidgenossenschaft, франц. Conferderation Suisse, итал. Confederazione Svizzera) — Марказий Европадаги давлат. Майд. 41,3 минг км2. Аҳолиси 7,3 млн. киши (2002). Пойтахти — Берн шаҳри Маъмурий жиҳатдан 23 кантон (улардан 3 таси ярим кантонлар)га бўлинади.
Давлат тузуми. Ш. — федерал парламентли республика. Амалдаги конституцияси 1874 йил 29 майда қабул қилинган (кейинчалик ўзгартишлар киритилган). Давлат ва ҳукумат бошлиғи — президент, у Федерал мажлис томонидан Федерал кенгаш (ҳукумат) аъзоларидан 1 йил муддатга сайланади ва қайта сайланиш ҳуқуқига эга эмас. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали (Миллий кенгаш ва Кантонлар кенгаши) Федерал мажлис, ижрочи ҳокимиятни президент ва Федерал кенгаш (ҳукумат) амалга оширади. Ҳар бир кантон ўз конституцияси, парламенти ва ҳукуматига эга.
Табиати. Ҳудудининг катта қисмида Альп тоғлари жойлашган (бал. 4634 м гача, Дюфур тоғи). Мамлакат марказида Швейцария ясситоғлиги, шим. ғарбида Юра тоғлари бор. Иқлими нам, мўътадил иқлим бўлиб, Женевада янв. ойининг ўртача т-раси 0°, июль ойининг ўртача т-раси 19°. Ўртача йиллик ёғин миқдори 800—2500 мм. Ш.да дарё кўп. Рейн (Ааре ирмоғи билан) дарёси, Рона, Инн, Тичино дарёларининг юқори оқими Ш.дан оқиб ўтади. Женева, Боден ва бошқалар кўллар бор. Тоғ қўнғир ўрмон ва тоғ ўтлоқи тупроқлар тарқалган. Мамлакат ҳудудининг 24% ўрмон. Ясситоғлик ва тоғларда кенгбаргли ҳамда игнабаргли дарахтлар ўсади, баланд тоғлар субальп ва альп ўтлокдари билан қопланган. Альп тоғларида музликлар бор (2 минг км2 га яқин). Ҳайвонот дунёси бой. Тоғларда сут эмизувчилардан ёввойи эчки, сувсар, қуён, суғур, айиқ, тулки ва бошқалар, паррандалардан бургут, карқур, тоғчумчуқ, дарё ва кўл қирғокларида балиқчи қуш учрайди, сувларда турли хил балиқлар бор. Тоғларда туризм, альпинизм, спортнинг қишки турлари билан шугулланиш учун шароитлар яратилган. Швейцария миллий боғи, кўплаб резерват ва буюртма қўриқхоналар бор.
Аҳолиси герман-швейцарияликлар, француз-швейцарияликлар, итальяншвейцарияликлар ва рето-романлардан иборат. Итальян, немис, испан, француз, португал ва бошқалар ҳам яшайди. Расмий тиллар — немис, француз, итальян ва рето-роман тиллари. Аҳолининг 67,7% шаҳарларда истиқомат қилади. Диндорларнинг аксарияти католик ва протестантлар. Йирик шаҳарлари: Цюрих, Базель, Женева, Берн, Лозанна.
Тарихи. Ш.да яшаган одамларнинг қадимий қароргоҳлари палеолит даврига мансуб. Ш. ҳақидаги биринчи ёзма манбалар мил. ав. 2-асрга оид. Ўша даврда Ш.нинг катта қисмига гельветларнинг кельт қабилалари келиб ўрнашган (Ш.нинг қадимий номи — Гельвеция шундан келиб чиққан). 496—536 йилларда Ш. ҳудуди Франклар давлати таркибига кирди. 7-асрда аҳолини христиан динига киритиш ниҳоясига етди. 10-асрда Ш.нинг шарқий, 1032—34 йилларда ғарбий қисми «Муқаддас Рим империяси» таркибига кирди. 13-аср ўрталарида Габсбургларга қарши бошланган кураш натижасида Швиц, Ури, Унтервальден кантонлари 1291 йил 1 авг. да ўзаро «абадий иттифоқ» тузиб, «Муқаддас Рим империяси» доирасида Швейцария конфедерациясига асос солди, 1499 йилда эса амалда мустақил давлатга айланди. 1513 йил 13 кантондан иборат федерация сифатида тўлиқ шаклланди (1798 йилгача мавжуд бўлган). 1648 йилги Вестфалия сулҳига биноан Ш. суверен давлат деб тан олинди. 16-асрда Ш.да реформация ҳаракати тарқалди. 18-аср охирида Ш.да саноат ва савдо бирмунча ривожланди. 1798—1803 йиллар Ш. ҳудудида Гельвеция республикаси мавжуд бўлди. 1814— 15 йилги Вена конгресси Ш.нинг ҳоз. даврдаги чегарасига яқин бўлган чегарани белгилаб берди ва уни абадий бетараф давлат деб эълон қилди. 19-асрнинг 30—40-й.лари сиёсий тузумни демократлаштириш ва мамлакатни марказлаштириш ҳаракати авж олди. 1848 йилги конституция бўйича Ш. кантонларнинг унча мустаҳкам бўлмаган иттифоқидан ягона федератив давлатга айланди. 1ва 2-жаҳон уруши йиллари Ш. ўз бетарафлигини тасдиқлади. Ш. ҳудудида турли халқаро ташкилотлар жойлашган. Ш. 2002 йилдан БМТ аъзоси. 1991 йил 23 дек.да ЎзР суверенитетини тан олган ва 1992 йил 7 майда дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 1 авг. — Конфедерация ташкил этилган кун (1291); 1899 йилдан бери нишонланади.
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Ш. демократикхристиан партияси, 1935 йил ташкил этилган; Ш. демократлари партияси; Ш. «кўкатпарварлар» партияси, 1983 йил асос солинган; Ш. радикалдемократик партияси, 1848 йил тузилган; Ш. социал-демократик партияси, 1888 йил ташкил этилган; Ш. либерал партияси, 1913 йил асос солинган; Ш. халқ партияси, 1971 йил сентябрда Ш. деҳқон, ҳунарманд ва бюргерлар бирлашган партияси (1919) ҳамда Ш. демократик партияси (1944) негизида тузилган; Ш. озодлик партияси, 1985 йил ташкил этилган; Ш. меҳнат партияси, 1944 йил Швейцария КП (1921) ва сўл социалистлар гуруҳи бирлашиши натижасида тузилган. Ш. касаба уюшмалари бирлашмаси, 1880 йил ташкил этилган.
Хўжалиги. Ш. — интенсив қ.х.га эга бўлган юксак ривожланган индустриал мамлакат; жаҳондаги йирик молия марказларидан ва капитал экспорт қилувчилардан бири. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 25%, қ. х. ники 2,9%, молия ва суғуртаники 25,4 % ни ташкил этади.
Саноатида машинасозлик ва металлсозлик етакчи тармоқ ҳисобланади. Машинасозлик саноати металл ишловчи аниқ станоклар, темирпресс асбобускуналари, электротехника буюмлари ишлаб чиқаради. Жаҳонда ишлаб чиқариладиган соатнинг У қисми Ш.га
2 тўғри келади. Кимё, фармацевтика, тўқимачилик, тикувчилик, трикотаж, пойабзал, қоғоз, полиграфия, озиқовқат (пишлоқ, шоколад ва концентратлар) саноати ривожланган. Тоштуз ва қурилиш материаллари қазиб олинади. Йилига ўртача 60,4 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади (‘/ қисми ГЭСларда,
2 2/ қисми АЭС ларда). 5
Қишлоқ хўжалигининг асоси чорвачилик (асосан, сут чорвачилиги) ҳисобланади. Қ.х. маҳсулотининг 3/
4 қисми чорвачиликка тўғри келади, қорамол, чўчқа, қўй боқилади. Паррандачилик ривожланган. Деҳқончиликда буғдой, арпа, қанд лавлаги, картошка, емхашак экинлари экилади. Токчилик ривожланган. Тоғларда ёғоч тайёрланади.
Транспортнинг турли хиллари мавжуд. Т.й.лар ҳаммаси электрлаштирилган бўлиб, уларнинг уз. 5 минг км, автомобиль йўллари уз. 71,1 минг км. Канат ва осма йўллар ҳам бор. Рейн дарёси ва кўлларда кемалар қатнайди. Энг йирик порти — Базель шаҳри Цюрих ва Женевада халқаро аэропортлар бор. Хорижий сайёхлик ривожланган (йилига ўртача 7 млн. киши келибкетади).
Ш. четга машинасозлик ва металлсозлик маҳсулотлари, жумладан, соат, аниқ приборлар, химикат, тўқимачилик моллари, кийимкечак, озиқ-овқат ва бошқалар чиқаради. Четдан нефть ва нефть маҳсулотлари, хом ашё, жиҳозлар олади. Ташқи савдода Германия, Франция, Италия, АҚШ ва бошқалар давлатлар билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — швейцария франки.
Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Ш.да врачлар унтларнинг тиббиёт фтларида тайёрланади. Лезен, Лугано, Давос, Монтрё ва бошқалар шаҳарларда машҳур курортлар бор. Ш.да таълимнинг ягона тизими йўқ. Ҳар бир кантон ўзининг мактаб қонуни ва бошқарувига эга. Лекин барча кантонлар учун 6—7 ёшдан 15—16 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий қилинган. Асосий (бошланғич) мактаблар ҳар бир кантонда қабул қилинган системага қараб 7, 8 ёки 9й.лик бўлиб, улар 2 босқичдан иборат (4+3, 4+4 ёки 4+5). Ўрта мактаблар 2 категорияли бўлиб умумтаълим ва ихтисослашган мактабларга бўлинади. Ҳунартехника ўқув юртлари, тижорат, маъмурий, техника, қ.х. ва бадиий мактаблар, ўқитувчилар гимназиялари мавжуд. Олий таълим тизимига ун-т ва интлар киради. Йирик олий ўқув юртлари: Цюрих университети, Женева, Базель, Берн унтлари, Цюрих ва Лозаннадаги федерал технология интлари, СанктГаллендаги иқтисодиёт ва ижтимоий фанлар мактаби.
Ш.да илмийтадқиқотларга И.т. миллий фонди (1952) раҳбарлик қилади. Йирик кутубхоналари: Базель унти кутубхонаси (2 млн.дан ортиқ асар), Ш. миллий қутубхонаси (Берн шаҳрида, 1,5 млн.дан ортиқ асар). Ш.да 600 музей бор. Йириклари: Цюрихдаги тарих музейи, Базель, Берн, Женева ва Цюрихдаги санъат музейлари, Лозаннадаги нафис санъат музейи.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Ш.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари: «Базлер цайтунг» («Базель газетаси», немис тилидаги кундалик газ., 1977 йилдан), «Бернер цайтунг» («Берн газетаси», немис тилидаги кундалик газ., 1979 йилдан), «Блик» («Нигоҳ», немис тилидаги кундалик газ., 1959 йилдан), «Вельтвохе» («Жаҳон ҳафта ичида», немис тилидаги ҳафтанома, 1933 йилдан), «Тагес анцайер Цюрих» («Цюрих кундалик шарҳи», немис тилидаги кундалик газ., 1893 йилдан), «Трибюн де Лозанн — матэн» («Лозанна минбари — тонг», француз тилидаги кундалик газ., 1862 йилдан). Ш. телеграф агентлиги (АТС) 1894 йилда ташкил этилган; йирик газ. нашриётларининг акциядорлик жамияти. Ш. радиоэшиттириш ва телевидение жамияти, ярим тижорат ташкилоти. Ш.да радиоэшиттиришлар 1923 йилдан, мунтазам телекўрсатувлар 1958 йилдан бошланган.
Адабиёти немис, француз, итальян, ретороман тилларида ривож топмоқда; тилига кўра қардош бўлган қўшни мамлакатлардаги адабиёт билан боғланган. Немис тилидаги адабиёт қадимий халқ қўшиқлари, афсоналарга бой (Вильгельм Телль ҳақидаги афсоналар, тарихий хроникалар). Маърифатчилик оқими даврида А. Геллер ва буюк педагог И.Г.Песталоцци ижодида миллий хусусиятлар ўз аксини топди. Француз ёзувчиси Ж.Ж. Руссо ҳаёти ва ижоди ҳам Ш. билан боғланган. 1848 йилги инқилобдан сўнг немис тилида ижод қилувчи И.Готхельф, Г. Келлер, К.Ф.Мейер каби ёзувчилар ижодида реализмни равнақ топишига имкон яратилди; 19-аср француз тилидаги адабиётнинг машҳур вакили Р. Тепфердир. Шу ёзувчиларнинг ижоди туфайли Ш. адабиёти биринчи марта чет элга танилди. 20-асрнинг 1-ярмида немис тилида ёзувчи Р. Вальзер, Я.Бюрер, француз тилида ёзувчи Ш.Ф.Рамю каби адиблар ўз асарларида долзарб ижтимоий муаммоларга мурожаат қилдилар. Улар урушдан кейинги даврдаги реалистик адабиётни янада юксалтириш учун замин яратдилар. Немис тилида ижод қилувчи М. Фриш ва Ф.Дюрренматт асарлари миллий адабиётни Европа маданиятининг бойлиги даражасига олиб чиқци. 1960—70 йилларда немис тилида ёзувчи В.М.Диггельман, А. Мушг, О.Ф.Вальтер каби адиблар роман ва ҳикояларида, А.Мартининг шеърий тўпламларида немис тилидаги швейцар адабиётининг реалистик анъаналари замонавий тасвирий воситалар билан уйғунлашиб кетган. Француз тилида ёзувчи Ж. Альда, Ф. Жакотте, Ж. Шессеке, итальян тилида ёзувчи Ф.Кьеза, ретороман тилида ёзувчи К. Бирт, А. Пеер, С. Кенц каби адиблар машҳур.
Меъморлиги. Ш.нинг қадимий меъморий ёдгорликлари меровинглар санъати (РиваСанВиталдаги баптистерий, 5— 6-асрлар), кейинчалик «Каролинглар уйғониш даври» санъати (СанктГаллендаги монастир, 7-аср) билан боғланган. Романготика услубидаги бинолар (Цюрихдаги Гросмюнстер, 12—15-асрлар; Базелдаги соборлар, 1185—1200) Франция ва Германия меъморлигига яқин. Уйғониш даври меъморлиги анъаналари 17-аср иншоотларида сақланиб қолган (Цюрихдаги ратуша, 1694—98, меъмор И.Я.Келлер). 17—18-асрлар меъморлигида барокко услуби қарор топди (СанктГаллендаги черков, 1755— 70; Лозаннадаги ратуша, 17-асрда қайта қурилган). 18-аср охирида классицизм кенг тарқалди (Невшателдаги ратуша, 1782—90, меъмор П.А. Пари). 19-аср ўрталарида эклектизм, 19-аср охирида модерн услуби кўринишлари пайдо бўла бошлади. 20-асрнинг 20-й.лари меъморлар халқ меъморлиги анъаналаридан ва функционализм усул ва методларидан фойдаландилар. 30-й.лардаги буюк иншоотлар: Люцерндаги Люцерн кантони санъат ва мажлислар уйи (1930—33, меъмор А.Мейли), Женевадаги Миллатлар саройи (1927—37, меъмор Гийоль). 50— 70-й.ларда йўддошшаҳарлар (ЛеЛиньон, Женева яқинида, 1962— 70, меъморлар Г. ва П. Амман ва бошқалар), ижтимоий ва маъмурий бинолар [Лозанна шаҳридаги «Кодак» фирмаси маъмурий биноси ва омборхонаси, 1961—63, меъмор Ф. Блуггер; Цюрихдаги «Башарият уйи» (Ле Корбьюзье маркази), 1967, меъмор Ле Корбьюзье; Цуг шаҳридаги турар жой бинолари, 1958—68, меъмор Ф. Штукки ва бошқалар; Женевадаги «Ле Пари» кинотеатри, 1971, меъмор М.Ж.Соже].
Тасвирий санъати. Ш. ҳудудидан топилган илк тасвирий санъат ёдгорликлари мил. ав. 1-минг йилликнинг 2-ярмига мансуб (қ. Латен маданияти). Мюнстер (ҳоз. Мюстаир)даги СанктИоганн черковидаги деворий расмлар 9-асрга оид бўлиб, монументал рангтасвирнинг қадимий ёдгорлиги ҳисобланади. 13—15-асрларда готика ҳайкалтарошлиги ва рассомлиги, китоб миниатюраси, витраж ҳамда дастгоҳ санъати ривожланди. 16-асрда рассомлар Н. МануэльДейч, У. Граф ва кичик X. Лей ижоди диққатга сазовор. Г.Аспер, йил Амман ва Т. Штиммер 16-аср китоб миниатюраси усталаридир. Базелда кичик X. Хольбейн узоқ вақт фаолият юритди. 17-аср Ш. санъатида барокко услуби яққол кўзга ташланади. 18-асрда кўп швейцариялик санъат усталари Францияда таълим олганлиги ва ишлаганлиги сабабли, ўша давр Ш. тасвирий санъати Франция таъсири остида бўлди. Шу давр рангтасвирида пастель ва миниатюра портрети (Ж.Е. Лиотар), манзара (С. Геснер), тарихий ва маиший (И.Л.Аберли, 3. Фрейденбергер) жанрларда кўплаб асарлар яратидди; айниқса, А. Граф ва И.Г.Фюсли (асосан, Англияда ишлаган) ижоди диққатга сазовор. 19-аср бошида тасвирий санъатда классицизм ва романтизм деярли ривожланмади (рассомлар Х.Л.Фогель, X. Хейс, графикачи Р.Тепфер ижоди). 19-аср ўрталарида реалистик манзаралар (А. Калам), меҳнаткаш халқ ҳаёти ифодаланган маиший картиналар (Ф. Бухсер, А. Анкер) яратилди. 19-аср охири — 20-аср бошларида символизм ва «модерн» услубида ижод қилган А. Беклин шуҳрат қозонди; Ф. Ходлер ижоди миллий тарих мавзусига бағишланди. Бу даврда Ш. санъатида импрессионизм, постимпрессионизм, символизм оқимлари авж олди (швейцариялик рассомлардан Ф. Валлоттон, Т. Стейнлен Францияда ишладилар, А. Жакометти ижоди ҳам француз мактаби билан боғлиқ).
1-жаҳон уруши йиллари Ш. санъатида экспрессионизм йўналиши ривожланди. 60—70-й.лар Ш. санъатида Европа санъати оқим ва йўналишлари кўзга ташланди. Халқ санъатида ёғоч ўймакорлиги, кулоллик, тўқимачилик, чарм ва металл буюмлар тайёрлаш ривожланган.
Мусиқаси. Ш. халқ мусиқа санъатида Альп тоғларида яшовчи тоғлиларнинг ўзига хос жанри — йодль ва чўпон куйлари ажралиб туради. Мусиқа асбоблари — альп бурғуси ва швейцар ҳуштаги. Профессионал диний мусиқа тахм. 10-асрда вужудга келган. СанктГаллен монастири Европа мусиқа маркази бўлган. 13-асрдан дунёвий мусиқа санъатини тарқатувчи миннезингерлар фаолият кўрсатган. 16-асрда полифония мусиқаси усталари X. Коттер, Л. Зенфль, Л. Буржуа ижод қилдилар. 17-асрда шаҳар мусиқа бирлашмалари тузила бошлади. 18-аср охири — 20-асрда хор ва мусиқа жамиятлари тузилди, мусиқа таълими ривожланди (композитор ва педагоглар Х.Г.Негели, И.Ф. Хегар, X. Хубер, ритмик тарбия тизими асосчиси Э. ЖакДалькроз). 20-асрда Ф. Андре, В. Буркхард, Г. Доре, Ф. Мартен, К.Ф. Семинн, 20-аср 2-ярмида Г. Холлигер, В. Фогель, Ю. Виттенбах, Р. Мозер каби композиторлар машҳур бўлган. Ш.да 10 дан ортиқ симфоник оркестр, бир қанча опера труппалари, хор жамоалари ва камерчолғу ансамбллари, Базель мусиқа академияси, Женева, Цюрих, Берн, Лозаннада консерваториялар бор.
Театри. Ш. театр санъати халқ расмрусумлари асосида вужудга келган ва француз, немис, итальян тилларида ривожланмоқда. 16-асрда реформациянинг католицизмга қарши курашини акс эттирувчи пьесалар яратилган. 1512 йил биринчи дунёвий пьеса — «Телль тўғрисида ўйин»қўйилган. Фастнахтшпиль жанри кенг тарқалган; бунда воқеликни ҳаққоний акс эттириш сиёсий сатира билан уйғунлашиб кетган. 1738 йил Женевада биринчи профессионал труппа ташкил бўлди ва у француз драматургларининг пьесаларини саҳналаштирди. Лозанна (1781), Женева (1782 ва 1789), Шатлен (1786) ва бошқалар шаҳарларда театр бинолари қурилди. 1801 йил
Санкт-Галленда профессионал театрга асос солинди. 1879—1951 йиллар Женевада «Грантеатр» фаолият кўрсатди. 1908 йил Цюрихда «Пфауэнтеатр» драма театри (кейинчалик «Шаушпильхауз») очилди ва Ш.нинг етакчи миллий театрига айланди. 1938—61 йилларда бу театрга таниқли реж. Оскар Вельтерлин раҳбарлик қилди ва театрларда Б. Брехт, Ф. Дюрренматт, А. Чехов ва бошқаларнинг пьесалари қўйилди. Ш.даги бошқа машҳур театрлар: Лозаннадаги «Пти шен» ва «Болье», Женевадаги комедия, «Нуво театр де пош» ва «Де Рош» театрлари, Цюрихдаги Ноймаркт театри, Базелдаги театр, Берн, Люцерндаги театрлар. Ш. театрининг етакчи арбоблари: О. Эберле, X. Гнеков, Л. Линдтберг, театр рассоми Г.Отто.
Киноси. Биринчи тўла метражли бадиий фильм («Конфедерациянинг вужудга келиши», реж. Э. Хардер) 1924 йилда яратилган. Шу йили Цюрихда «Празенс» кинофирмаси ташкил этилди. 1930—40 йилларда ҳужжатли фильмлар реж.лари А. Векслер, Э. Лайзер ишлари, реж. Л. Линдтбергнинг ватанпарварлик руҳидаги бадиий фильмлари («Ўқчи Випф», 1938; «Сўнгги имконият», 1945) ажралиб туради. 1950-й.ларда «Батрак Ули» (1954), «Пишлоқ пиширувчилар» (1958; иккаласининг реж. Ф. Шнейдер), «Одеон кафеси» (1958, реж. К. Фрю) фильмлари экранга чиқди. 60-й.ларгача Ш.да кино, асосан, немис тилида бўлган. Француз тилида ижод қилувчилар орасида ҳужжатли фильмлар реж. Ш. Дюванель ва ҳужжатли фильмпамфлетлар муаллифи А. Брандт машҳур. 1968 йил реж.лар А. Таннер, К.Горетта, Ж.Л.Руа, М. Суттер ва Ж.Ж.Лагранж (кейинчалик ўрнига Н. Ерсен бўлди).
«Бешлар гуруҳи»га бирлашдилар ва воқеликни бўяб беришга қарши чиқдилар. Улар ўз фильмлари («Саламандра»: 1971; «Африкадан қайтиш», 1975; «Дунё оралиғи», 1975, барчасининг реж. А. Таннер; «Таклиф», 1972, реж. К. Горетта)да оддий кишилар турмушини, ҳаёт қийинчиликларини кўрсатдилар. 1970—80 йилларда реж. лар Р. Лисси, Т. Кёрфер, Д. Шмид машҳур бўлган. Цюрихда Швейцария киномаркази фаолият юритади. 1946 йилдан Локарнода халқаро кинофестиваллар ўтказилади.
Ўзбекистон — Ш. муносабатлари. Ўзбекистон билан Швейцария ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилгач (1992), 1993 йил майдан Тошкентда Ш. элчихонаси фаолият юрита бошлади. Савдоиқтисодий қамкорлик тўғрисида тузилган ҳукуматлараро битимга мувофиқ, икки мамлакат ўртасидаги савдода қулай шартшароитларни вужудга келтириш тартиби белгиланди. Савдоиқтисодий ҳамкорлик бўйича Ўзбекистон — Ш. ҳукуматлараро комиссияси ишламоқда. 2003 йил икки томонлама товар айланмаси 217,7 млн. АҚШ долларини ташкил этди. ЎзР дан Ш.га пахта толаси, ип газлама, калава ип, хизмат ва бошқалар экспорт қилинади. Ш.дан электр ва механик жиҳозлар, фармацевтика маҳсулотлари ва бошқалар келтирилади. Икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорлик туфайли ЎзР да Ш. сармояси иштирокида 77 корхона барпо этилган. Улар орасида 57 қўшма корхона, Ш. сармояси 100% бўлган 20 корхона бор. ЎзР Ташқи иқтисодий алоқалар, инвестициялар ва савдо вазирлигида Ш.нинг 33 фирма ва компанияси ваколатхоналари рўйхатга олинган. 1995 йилдан Тошкентда «Креди Свисс» банки ваколатхонаси ишламоқда. 1995 йил янв.дан Ш.нинг Альтендорф шаҳрида ЎзРнинг Савдо кўргазма маркази фаолият кўрсатмоқда. 2002 йилдан Ш. элчихонаси ҳузурида ҳамкорлик бўйича Ш. бюроси ишламоқда. У ижтимоийиқтисодий йўналиш бўйича биргаликдаги лойиҳаларни амалга ошириш билан шугулланади. Икки мамлакат ўртасида астрономия, физика, биофизика, генетика, биокимё, тарих, тиббиёт, экология бўйича илмий лойиҳалар ҳамкорликда амалга оширилмоқда. Уни амалга оширишда ЎзР Фанлар академияси илмий муассасалари, Ўзбекистон миллий унти, Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг Илмий ишлаб чиқариш маркази, шунингдек, Берн, Женева, Цюрих, Давос, Лозанна унтлари иштирок этмоқда. Самарқанд унти билан Цюрих, Базелдаги унтлар ўртасида гуманитар ва табиий фанлар масалалари бўйича алоқалар йўлга қўйилган. 1999 йилдан Ўзбекистонда «Ўзбекистон—Швейцария» дўстлик жамияти ишламоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.