Şyonberg Arnold
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 126-b. — ziyouz.com
Şyonberg Arnold (1874.13.9, Vena 1951.13.7, LosAnjeles) — Avstriya kompozitori, musiqa nazariyotçisi, pedagog, dirijyor va rassom. Yangi Vena maktabi va dodekafoniya asosçisi, musiqiy ekspressionizmning yirik vakili. Ijodini Yevropa klassik musiqasiga tayangan holda boşlagan. 1901 yil pedagogik faoliyatini boşlab 30 dan ortiq (A.Berg, A.Vebern, X.Eysler kabi) şogirdlar yetiştirgan. 1903 yildan Venada, 1925 yildan Berlinda yaşagan va kompozitor, dirijyor, pedagog, şuningdek, xor jamoalari taşkilotçisi va badiiy rahbari sifatida tanilgan. 1930-y.lar boşida antifaşistik harakatni qöllab quvvatlagan, özi va şogirdlari tazyiqqa uçraganidan söng 1934 yildan AQŞda yaşagan.
Ijodiy yöli 3 bosqiç — tonal (18991908), atonal (190922) va serial (1923—50) davrlarga bölinadi. Ilk davrning yetuk asarlari: «Gurre qöşiqlari» oratoriyasi, «Pelleas va Melizanda» simfonik poemasi, ovoz va orkestrga möljallangan «Olti qöşiq» (ulardan «Ğazal» nomlisida Ş. qadimgi fors şe'riyati va şarqiy musiqiy uslubga taqlid qilgan). 2-davrdagi «Kutiş» (operamonodrama), «Baxtli qöl» (musiqali drama) va, ayniqsa, «Oyparast Pyero» (melodrama) kabi asarlarida tonallik tizimidan voz keçib, atonal musiqa tamoyillarini erkin ravişda namoyiş etgan. Sönggi davrga ötiş jarayonida, ayni atonalliknn muayyan qoidalariga böysundiriş maqsadida — dodekafoniya nomini olgan (Ş. ta'birida — 12 tonli kombinatsiya) kompozitorlik texnikasini kaşf etib, «Napoleonga oda» (1942), «Varşavada omon qolgan» (1947) va boşqalar asarlarida samarali natijalarga erişgan. Umrining sönggi yillarida diniy mavzularda yirik asarlar yaratgan. Musiqiynazariy va estetik qaraşlari «Garmoniyaga oid ta'limot», «Uslub va ğoya» kitoblari, bir neçta darsliklarida bayon etilgan.
Ad. Zarubejnaya muzika XX veka. Materialn i dokumentn, M., 1975.
Töxtasin Gafurbekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЁНБЕРГ Арнольд (1874.13.9, Вена 1951.13.7, ЛосАнжелес) — Австрия композитори, мусиқа назариётчиси, педагог, дирижёр ва рассом. Янги Вена мактаби ва додекафония асосчиси, мусиқий экспрессионизмнинг йирик вакили. Ижодини Европа классик мусиқасига таянган ҳолда бошлаган. 1901 йил педагогик фаолиятини бошлаб 30 дан ортиқ (А.Берг, А.Веберн, Х.Эйслер каби) шогирдлар етиштирган. 1903 йилдан Венада, 1925 йилдан Берлинда яшаган ва композитор, дирижёр, педагог, шунингдек, хор жамоалари ташкилотчиси ва бадиий раҳбари сифатида танилган. 1930-й.лар бошида антифашистик ҳаракатни қўллаб қувватлаган, ўзи ва шогирдлари тазйиққа учраганидан сўнг 1934 йилдан АҚШда яшаган.
Ижодий йўли 3 босқич — тонал (18991908), атонал (190922) ва сериал (1923—50) даврларга бўлинади. Илк даврнинг етук асарлари: «Гурре қўшиқлари» ораторияси, «Пеллеас ва Мелизанда» симфоник поэмаси, овоз ва оркестрга мўлжалланган «Олти қўшиқ» (улардан «Ғазал» номлисида Ш. қадимги форс шеърияти ва шарқий мусиқий услубга тақлид қилган). 2-даврдаги «Кутиш» (операмонодрама), «Бахтли қўл» (мусиқали драма) ва, айниқса, «Ойпараст Пьеро» (мелодрама) каби асарларида тоналлик тизимидан воз кечиб, атонал мусиқа тамойилларини эркин равишда намойиш этган. Сўнгги даврга ўтиш жараёнида, айни атоналликнн муайян қоидаларига бўйсундириш мақсадида — додекафония номини олган (Ш. таъбирида — 12 тонли комбинация) композиторлик техникасини кашф этиб, «Наполеонга ода» (1942), «Варшавада омон қолган» (1947) ва бошқалар асарларида самарали натижаларга эришган. Умрининг сўнгги йилларида диний мавзуларда йирик асарлар яратган. Мусиқийназарий ва эстетик қарашлари «Гармонияга оид таълимот», «Услуб ва ғоя» китоблари, бир нечта дарсликларида баён этилган.
Ад. Зарубежная музыка XX века. Материалн и документн, М., 1975.
Тўхтасин Гафурбеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.