Sibir
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 330–333-b. — ziyouz.com
Sibir — RF Osiyo hududining katta qismidagi tabiiy ölka. Ğarbda Ural toğlari, şarqsa Tinç okean suvayirğiçi toğ tizmalarigaça va şim. da Şim. Muz okeani qirğoqlaridan, jan. da Qozoğistonning sertepa daştlari hamda Mongoliya va Xitoy çegarasigaça davom etadi. Şim.dan janubga 3500 km, ğarbdan şarqqa 7000 km dan köproq masofaga çözilgan. Mayd. 10 mln. km2.
S. hududida Saxa (Yakutiya), Tuva, Buryatiya Respublikalari, Oltoy va Krasnoyarsk ölkalari, Tyumen, Kurgan, Omsk, Novosibirsk, Tomsk, Kemerovo, Irkutsk va Çita viloyatlari joylaşgan.
Tabiati. S.ning asosiy tabiiy oblastlari: Ğarbiy Sibir tekisligi, Örta Sibir yassitoğligi, Jan. Sibir va Şim.Şarqiy Sibir toğlari. Jan. Sibir toglari tarkibiga Oltoy, Ğarbiy Sayan, Şarqiy Sayan, Tuva Respublikasi toğlari, Baykalböyi va Baykalorti (Zabaykalye) kiradi. Şim.Şarqiy S. toğlarini Yuqori Yana tizmasi va Kolima toğlari örab turadi.
S.ning iqlimi keskin kontinental. Eng sovuq oy (yanv.) va eng issik, oy (iyul)ning örtaça t-rasi orasidagi farq 35° dan 68° gaça. Deyarli hamma yerda örtaça yillik tra 0° dan past, şim. şarkda —15°, —18° gaça. Qişi davomli va sovuq. Yanv.ning örtaça t-rasi —16°, —20°dan (Ğarbiy Sibir tekisligining jan.da) —40°, —48° gaça (Saxaning şarqida). Verxoyansk va Oymyakonda ayrim kunlari —70° gaça sovuq böladi. S.ning yozi birmunça iliq, jan.da esa hatto issiq. Iyulning örtaça t-rasi 2°~5° dan (S.ning şim. sohilida) 22°— 23° gaça (Ğarbiy Sibir daştlarida). Yillik yogin 150— 250 mm dan 1000— 2000 mm gaça. Kor krplami 170 kundan 300 kungaça saqlanib turadi.
S.da töngib yotgan toğ jinslari va tuproqlar keng tarqalgan. Asosiy daryolari: Ob (Irtiş b-n birga), Yenisey va Lena. Muhim kölpari: Baykal, Taymir, Telets, Çani.
Tuproqösimlik qoplami, asosan, şim.dan janubga özgarib borib, arktika muz sahrosi, tundra, örmonli tundra, örmon (tayga), Ğarbiy Sibirning jan. da esa, örmonli daşt va daşt zonalarini hosil qiladi. Şim.da tundra va örmonli zonalarida har xil botqoq gleyli va gleylipodzol tuproqlarda yösin va lişayniklar, buta va köp yillik ötlar ösadi. Şim.da örmon (tayga) zonasi ösimliklari eng köp tarqalgan. Tayga zonasining eni ayrim joylarda 200 km ga yetadi. Örmonlarda igna bargli daraxt köproq, sibir tiloğoçi (ğarbida) va dauriya tiloğoçi (şarqida), oqqarağay, sibir kedri, qarağay, qoraqarağay; keng barglilardan qayin, toğterak, qandağoç; şim.şarqidagi daryo vodiylarida terak, tol ösadi. Örmon zonasidan jan.da Ğarbiy S. atrofida örmonli daşt va daşt zonalari joylaşgan bölib, sur tusli podzollaşgan, qora tulroqliötloq, yuvilgan va tipik qora tuproklar tarqalgan. Daşt va urmonli daştlarning ösimlik qoplami aholi tomonidan özgartirib yuborilgan. Daştlar haydalgan, botqoklaşgan ötloqlar piçanzorlarga aylantirilgan. Jan. S toğlarining etaklari daşt ösimliklar b-n qoplangan. Undan yuqorida toğ taygasi boşlanadi.
S.ning tundra zonasida har xil kemiruvçilar (asosan, lemming), sut emizuvçilardan şim. buğusi va qutb tulkisi yaşaydi. Yoz boşlanişi b-n suzuvçi parrandalar (ğoz, ördak, loyxörak, gaga) uçib keladi. Tayga zonasi faunasi ança boy (tiyin, sobol, kolonok, böri, tulki, ayiq, los, va b.). Tayga zonasida quşlarning 200 ga yaqin turi, acocaFi, karqur, çil, qizilişton yaşaydi. Urmonli daşt va daştlarda dala siçqoni, olaxurjun, qöşoyoq, yumronqoziq, börsiq, böri, tulki, qarsoq tulki uçraydi. Suv havzalarida ondatra, norka iqlimlaştirilgan. Daryolarida qimmatbaho baliq köp. S. RFning ovçilik xujaligi rivojlangan va möyna tayyorlanadigan muhim r-ni. Foydali qazilmalari: toşkömir, neft, tabiiy gaz, temir rudasi, olmos, oltin, fafit, polimetall va b.
Asosiy şaharlari: Novosibirsk, Omsk, Krasnoyarsk, Novokuznetsk, Irkutsk, Barnaul. Aholisining kölçiligini köçib borgan ruslar taşkil qiladi. Tub aholi: xantilar, mansilar, evenklar, buryatlar, saxalar, xakaslar va b.
Tarixi. Odam faoliyatining izlari Jan. S.da — Toğli Oltoydan Amur daryosi havzasigaça bölgan hududda topilgan. S. xalqining madaniyati va ijtimoiy sistemasining özgarişida eneolit davrida rudadan metall eritib olişning rivojlanişi katta ahamiya gga ega bölgan. Mil. av. 1ming yillikning oxirida Jan.S.da hunn kabila uyuşmalariyaşagan. Mil. av. 1ming yillikning 1 yarmida ularning turkiy xalqlar, 7— 8-a.larda möğullar (mongollar) ajralib çiqqan. Turkxoqonligi, Boxay va b. davlatlar mavjud bölgan.
13-a. boşida Jan. S. Möğullar davlati tarkibida. Uning ğarbiy qismida 15-a. boşida Oltin Örda parçalangaç, Sibir xonligi tuzilgan. 15-a.dan Moskva davlatida S.ga yuriş boşlagan. 17- a. boşlarida Ğarbiy S, asr örtalarida Ğarbiy Buryatiya, söngra Baykal kölidak şarklagi yerlar va Amur darvsi böylarini Rossiya egallab olgan. 18-a. ning 20y.lari oxiri — 30y.lari boşida
Oltoy toğ yon bağrida manufaktura tipidagi dastlabki metallurgiya korxonalari qurildi. Dehqonçilik rivojlandi. Ekinlar maydoni kengaydi. 19-a.ning 1-yarmida S.da sanoatning yangi sohasi — oltin qazib çiqariş paydo böldi. !9-a.ning 50y.larida Rossiya tarkibiga Quyi Amur böylari, Ussuriy ölkasi, Saxalin oroli kirdi. 19-a.ning 2-yarmida S.ning şim.şarqiy r-nlarida oltin sanoati kengaydi. S. Rossiya imperiyasining kişilarni surgun va qatorgaga jönatadigan asosiy joyi bölib qoldi. 1900 y.da faqat surgun qilinganlarning soni 287,2 mingni taşkil qiladi.
S.ning iqtisodiy taraqqiyotida 1891 — 1905 y.larda qurilgan t.y. — Ulkan Sibir magistrali katta axamiyatga ega böddi. 1923 y. BuryatMongol Muxtor Respublikasi (1958 y.dan Buryatiya Muxtor Respublikasi), 1922 y. Yakutiya Muxtor Respublikasi va Oyrot muxtor viloyati, şuningdek, milliy okrug va tumanlar tuzildi. S. tarixida sibirlik özbeklarning örni alohida ahamiyatga egadir. Ularning asosiy qismi Örta Osiyo özbeklari vakillari. Sibirlik özbeklarning ajdodlari S.ga 16—17-a. larda (asosağ), savdosotiq va b. yöllar b-n) borib krlganlar. 16-a. örtalarida Rus davlati Astraxon, Qozon, söngra Sibir xonligini bosib olgandan keyin ham bu yerlarning Örta Osiyo b-n qadimgi aloqalari davom etaverdi. Çunki, Rus davlati yangi bosib olgan joylarni zarur mollar, xususan, gazlama va kiyimboş b-n ta'minlaşga ega bölmagan. Şu bois Rossiya hukumati özbek xonliklari b-n aloqa örnatiş va savdoni rivojlantirişga harakat qildi. Tez orada elçilik alokdlari örnatilib, savdo rivojlana bordi. Bu borada Rossiya davlati faol harakat qilib özbek savdogarlariga bir kança imtiyozlar berib, ularni S.ga jalb qiliş çoralarini kördi. Öz navbatida özbek xonliklari S.ga ip va ipak gazlamalar, kiyimboş va mollar keltiriş maqsadida barça imkoniyatlarni işga soldilar.
Şu tariqa Örta Osiyo va S. örtasida savdo aloqalari yaxşi yölga qöyilib, 17-a.dan boşlab S.da hoz. Özbekistondan savdogarlar, dehqonlar, hunarmandlar va din peşvolari borib joylaşdilar. Ular, asosan, Tyumen, Tobolsk, Tara va S.ning boşka joylariga örnaşdilar. Bu işni birinçi navbatda savdogarlar, şuningdek, Semipalatinsk, Petropavlovsk va b. yerlarga köçib borganlar boşlab berdilar. S.dagi içki va taşki savdo köproq özbeklarning qölida töplanib, ular Örta Osiyo, Xitoy, Eron singari mamlakatlarning mollari b-n savdo qildilar, S.da birinçi bölib könçilik va gilam töqiş hamda buğdoy ekişni joriy etdilar. Sibirlik özbeklar mahalliy tatarlar orasida islom diniii tarqatiş va rivojlantirişda katnaşdilar, masjidlar qurib, maktab va kutubxonalar oçdilar. Ular asrlar davomida özlarining tili, kiyimi, milliy ovqati va urfodatlarini sak,ladilar. Umuman, özbeklar S. hayotida muhim örin egallab uning rivojiga munosib hissa qöşdilar. Rossiya hukumati ularning xizmatini e'tiborga olib imtiyozlar beriş b-n bir katorda Tobolsk, Tyumen, va Tarada mahalliy boşqaruv idorasi — Buxoro volost (bölis)larini tuzişga ijozat berdi. 1917 y.dan keyin bu bölislar Buxoro ijroiya qömitalariga aylantirildi. Vaqtlar ötişi natijasida özbeklar iqlimlaşib va mahalliylaşib, avvalgi vatanlari b-n alokdlari uzildi. S.ga ayollarga nisbatan erlar köproq borganliklari uçun ular tatar qizlariga uylanganlar. Garçand bundam oilalarda tuğilganlar özlarini özbek deb yurgan bulsalarda, lekin, 20-a. ning boşlariga kelib ularning tatarlarga aralaşiş jarayoni kuçaydi. Şunga qaramay 1926 y.dagiumumxalq röyxati böyiça özbeklarning soni 15.000 kişi hisoblanib ular özlarining milliy nomini saqlaganlar. Keyingi yillarda özbeklarning tatarlarga aralaşiş jarayoni nihoyasiga yetib ular nomi b-n yuritiladigan böldi.
Iqtisodiyoti. Uruşdan keyingi yillarda S.da Angara va Yeniseyning gidroenergiya resurslari özlaştirila boşladi. Irkutsk, Bratsk va Krasnoyarsk GESlar qurildi. Abakan — Tayşet va Tayşet — Lena t. y.lari, Tuymazidan Angarskka neft quvuri ötkazildi. Moskvadan Baykalgaça boradigan Transsibir t.y. magistrali elektrlaştirildi. Saxa (Yakutiya)da olmos konlari topildi.
Ğarbiy S.ning şimolida neft va tabiiy gaz zaxiralari aniklandi va şu konlar asosida 19-a.ning 60y.larida, qisqa muddat içida neft va gaz sanoatlariga asos solindi.
Sda qora metallurgiyaning Kuznetsk k-ti va Ğarbiy Sibir z-dini öz içiga olgan 3bazasi vujudga keltirildi. Novosibirsk, Irkutsk, Krasnoyarsk va b. şaharlardagi z-dlar ğalla kombaynlari, traktorlar, traktor pluglari, radiopriyomnik va radiolalar, sovitkiçlar, kir yuviş maşinalari işlab çikaradi. Rangli metallurgiyaning muxim markazlari: Norilsk, Belovo, Novokuznetsk, Krasnoyarsk, Bratsk, Şeloxov. S. va Uzok, Şarqning konçilik sanoati olmos, oltin, platina, nodir metallar, asbest, slyuda, grafit, dala şpati va b.ni beradi.
S.dagi örmon sanoati korxonalarida yoğoç, yoğoçtaxta, sellyuloza işlab çiqariladi. Rossiyadagi yirik örmon sanoati majmualari Bratsk va UstIlim hamda Lesosibirskda, sellyuloza z-di Bay,~ kalskda barpo etildi.
Ekin maydonlari, asosan, S.ning jan. qismida. 1950 — 60 y.larda S.da qöriq yerlar özlaştirildi (Ğarbiy S.da 7 mln. ga dan ortiq). Ekin mayd. 26,7 mln. gektar. S.da tovar ğalla (asosan, bahori buğdoy), göşt, mol yoği yetkazib beriladi. Çorvaçilikda kramol, kuy va eçki boqiladi. T.y. uzunligi 14 ming km [şundan yarmi elektrlaştirilgan. Baykal—Amur magistrali (BAM) uz. 3145 km] mavjud. Quvur yöllari (jumladan, Tuymazi — Angarsk) va yirik dengiz portlari (Dikson, Dudinsk, Igarka va b.) qurilgan.
Ad.: Ziyoyev H., Sibir, Volga va Ural böyidagi özbeklar, T., 2003.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИБИРЬ — РФ Осиё ҳудудининг катта қисмидаги табиий ўлка. Ғарбда Урал тоғлари, шарқца Тинч океан сувайирғичи тоғ тизмаларигача ва шим. да Шим. Муз океани қирғоқларидан, жан. да Қозоғистоннинг сертепа даштлари ҳамда Монголия ва Хитой чегарасигача давом этади. Шим.дан жанубга 3500 км, ғарбдан шарққа 7000 км дан кўпроқ масофага чўзилган. Майд. 10 млн. км2.
С. ҳудудида Саха (Якутия), Тува, Бурятия Республикалари, Олтой ва Красноярск ўлкалари, Тюмень, Курган, Омск, Новосибирск, Томск, Кемерово, Иркутск ва Чита вилоятлари жойлашган.
Табиати. С.нинг асосий табиий областлари: Ғарбий Сибирь текислиги, Ўрта Сибирь ясситоғлиги, Жан. Сибирь ва Шим.Шарқий Сибирь тоғлари. Жан. Сибирь тоглари таркибига Олтой, Ғарбий Саян, Шарқий Саян, Тува Республикаси тоғлари, Байкалбўйи ва Байкалорти (Забайкалье) киради. Шим.Шарқий С. тоғларини Юқори Яна тизмаси ва Колима тоғлари ўраб туради.
С.нинг иқлими кескин континентал. Энг совуқ ой (янв.) ва энг иссик, ой (июль)нинг ўртача т-раси орасидаги фарқ 35° дан 68° гача. Деярли ҳамма ерда ўртача йиллик тра 0° дан паст, шим. шаркда —15°, —18° гача. Қиши давомли ва совуқ. Янв.нинг ўртача т-раси —16°, —20°дан (Ғарбий Сибирь текислигининг жан.да) —40°, —48° гача (Саханинг шарқида). Верхоянск ва Оймяконда айрим кунлари —70° гача совуқ бўлади. С.нинг ёзи бирмунча илиқ, жан.да эса ҳатто иссиқ. Июлнинг ўртача т-раси 2°~5° дан (С.нинг шим. соҳилида) 22°— 23° гача (Ғарбий Сибирь даштларида). Йиллик ёгин 150— 250 мм дан 1000— 2000 мм гача. Кор крплами 170 кундан 300 кунгача сақланиб туради.
С.да тўнгиб ётган тоғ жинслари ва тупроқлар кенг тарқалган. Асосий дарёлари: Обь (Иртиш б-н бирга), Енисей ва Лена. Муҳим кўлпари: Байкал, Таймир, Телец, Чани.
Тупроқўсимлик қоплами, асосан, шим.дан жанубга ўзгариб бориб, арктика муз саҳроси, тундра, ўрмонли тундра, ўрмон (тайга), Ғарбий Сибирнинг жан. да эса, ўрмонли дашт ва дашт зоналарини ҳосил қилади. Шим.да тундра ва ўрмонли зоналарида ҳар хил ботқоқ глейли ва глейлиподзол тупроқларда йўсин ва лишайниклар, бута ва кўп йиллик ўтлар ўсади. Шим.да ўрмон (тайга) зонаси ўсимликлари энг кўп тарқалган. Тайга зонасининг эни айрим жойларда 200 км га етади. Ўрмонларда игна баргли дарахт кўпроқ, сибирь тилоғочи (ғарбида) ва даурия тилоғочи (шарқида), оққарағай, сибирь кедри, қарағай, қорақарағай; кенг барглилардан қайин, тоғтерак, қандағоч; шим.шарқидаги дарё водийларида терак, тол ўсади. Ўрмон зонасидан жан.да Ғарбий С. атрофида ўрмонли дашт ва дашт зоналари жойлашган бўлиб, сур тусли подзоллашган, қора тулроқлиўтлоқ, ювилган ва типик қора тупроклар тарқалган. Дашт ва урмонли даштларнинг ўсимлик қоплами аҳоли томонидан ўзгартириб юборилган. Даштлар ҳайдалган, ботқоклашган ўтлоқлар пичанзорларга айлантирилган. Жан. С тоғларининг этаклари дашт ўсимликлар б-н қопланган. Ундан юқорида тоғ тайгаси бошланади.
С.нинг тундра зонасида ҳар хил кемирувчилар (асосан, лемминг), сут эмизувчилардан шим. буғуси ва қутб тулкиси яшайди. Ёз бошланиши б-н сузувчи паррандалар (ғоз, ўрдак, лойхўрак, гага) учиб келади. Тайга зонаси фаунаси анча бой (тийин, соболь, колонок, бўри, тулки, айиқ, лось, ва б.). Тайга зонасида қушларнинг 200 га яқин тури, acocaFi, карқур, чил, қизилиштон яшайди. Урмонли дашт ва даштларда дала сичқони, олахуржун, қўшоёқ, юмронқозиқ, бўрсиқ, бўри, тулки, қарсоқ тулки учрайди. Сув ҳавзаларида ондатра, норка иқлимлаштирилган. Дарёларида қимматбаҳо балиқ кўп. С. РФнинг овчилик хужалиги ривожланган ва мўйна тайёрланадиган муҳим р-ни. Фойдали қазилмалари: тошкўмир, нефть, табиий газ, темир рудаси, олмос, олтин, фафит, полиметалл ва б.
Асосий шаҳарлари: Новосибирск, Омск, Красноярск, Новокузнецк, Иркутск, Барнаул. Аҳолисининг кўлчилигини кўчиб борган руслар ташкил қилади. Туб аҳоли: хантилар, мансилар, эвенклар, бурятлар, сахалар, хакаслар ва б.
Тарихи. Одам фаолиятининг излари Жан. С.да — Тоғли Олтойдан Амур дарёси ҳавзасигача бўлган ҳудудда топилган. С. халқининг маданияти ва ижтимоий системасининг ўзгаришида энеолит даврида рудадан металл эритиб олишнинг ривожланиши катта аҳамия гга эга бўлган. Мил. ав. 1минг йилликнинг охирида Жан.С.да ҳунн кабила уюшмаларияшаган. Мил. ав. 1минг йилликнинг 1 ярмида уларнинг туркий халқлар, 7— 8-а.ларда мўғуллар (монголлар) ажралиб чиққан. Туркхоқонлиги, Бохай ва б. давлатлар мавжуд бўлган.
13-а. бошида Жан. С. Мўғуллар давлати таркибида. Унинг ғарбий қисмида 15-а. бошида Олтин Ўрда парчалангач, Сибирь хонлиги тузилган. 15-а.дан Москва давлатида С.га юриш бошлаган. 17- а. бошларида Ғарбий С, аср ўрталарида Ғарбий Бурятия, сўнгра Байкал кўлидак шарклаги ерлар ва Амур дарвси бўйларини Россия эгаллаб олган. 18-а. нинг 20й.лари охири — 30й.лари бошида
Олтой тоғ ён бағрида мануфактура типидаги дастлабки металлургия корхоналари қурилди. Деҳқончилик ривожланди. Экинлар майдони кенгайди. 19-а.нинг 1-ярмида С.да саноатнинг янги соҳаси — олтин қазиб чиқариш пайдо бўлди. !9-а.нинг 50й.ларида Россия таркибига Қуйи Амур бўйлари, Уссурий ўлкаси, Сахалин ороли кирди. 19-а.нинг 2-ярмида С.нинг шим.шарқий р-нларида олтин саноати кенгайди. С. Россия империясининг кишиларни сургун ва қаторгага жўнатадиган асосий жойи бўлиб қолди. 1900 й.да фақат сургун қилинганларнинг сони 287,2 мингни ташкил қилади.
С.нинг иқтисодий тараққиётида 1891 — 1905 й.ларда қурилган т.й. — Улкан Сибирь магистрали катта ахамиятга эга бўдди. 1923 й. БурятМонгол Мухтор Республикаси (1958 й.дан Бурятия Мухтор Республикаси), 1922 й. Якутия Мухтор Республикаси ва Ойрот мухтор вилояти, шунингдек, миллий округ ва туманлар тузилди. С. тарихида сибирлик ўзбекларнинг ўрни алоҳида аҳамиятга эгадир. Уларнинг асосий қисми Ўрта Осиё ўзбеклари вакиллари. Сибирлик ўзбекларнинг аждодлари С.га 16—17-а. ларда (асосағ), савдосотиқ ва б. йўллар б-н) бориб крлганлар. 16-а. ўрталарида Русь давлати Астрахон, Қозон, сўнгра Сибирь хонлигини босиб олгандан кейин ҳам бу ерларнинг Ўрта Осиё б-н қадимги алоқалари давом этаверди. Чунки, Русь давлати янги босиб олган жойларни зарур моллар, хусусан, газлама ва кийимбош б-н таъминлашга эга бўлмаган. Шу боис Россия ҳукумати ўзбек хонликлари б-н алоқа ўрнатиш ва савдони ривожлантиришга ҳаракат қилди. Тез орада элчилик алокдлари ўрнатилиб, савдо ривожлана борди. Бу борада Россия давлати фаол ҳаракат қилиб ўзбек савдогарларига бир канча имтиёзлар бериб, уларни С.га жалб қилиш чораларини кўрди. Ўз навбатида ўзбек хонликлари С.га ип ва ипак газламалар, кийимбош ва моллар келтириш мақсадида барча имкониятларни ишга солдилар.
Шу тариқа Ўрта Осиё ва С. ўртасида савдо алоқалари яхши йўлга қўйилиб, 17-а.дан бошлаб С.да ҳоз. Ўзбекистондан савдогарлар, деҳқонлар, ҳунармандлар ва дин пешволари бориб жойлашдилар. Улар, асосан, Тюмень, Тобольск, Тара ва С.нинг бошка жойларига ўрнашдилар. Бу ишни биринчи навбатда савдогарлар, шунингдек, Семипалатинск, Петропавловск ва б. ерларга кўчиб борганлар бошлаб бердилар. С.даги ички ва ташки савдо кўпроқ ўзбекларнинг қўлида тўпланиб, улар Ўрта Осиё, Хитой, Эрон сингари мамлакатларнинг моллари б-н савдо қилдилар, С.да биринчи бўлиб кўнчилик ва гилам тўқиш ҳамда буғдой экишни жорий этдилар. Сибирлик ўзбеклар маҳаллий татарлар орасида ислом диниии тарқатиш ва ривожлантиришда катнашдилар, масжидлар қуриб, мактаб ва кутубхоналар очдилар. Улар асрлар давомида ўзларининг тили, кийими, миллий овқати ва урфодатларини сак,ладилар. Умуман, ўзбеклар С. ҳаётида муҳим ўрин эгаллаб унинг ривожига муносиб ҳисса қўшдилар. Россия ҳукумати уларнинг хизматини эътиборга олиб имтиёзлар бериш б-н бир каторда Тобольск, Тюмень, ва Тарада маҳаллий бошқарув идораси — Бухоро волость (бўлис)ларини тузишга ижозат берди. 1917 й.дан кейин бу бўлислар Бухоро ижроия қўмиталарига айлантирилди. Вақтлар ўтиши натижасида ўзбеклар иқлимлашиб ва маҳаллийлашиб, аввалги ватанлари б-н алокдлари узилди. С.га аёлларга нисбатан эрлар кўпроқ борганликлари учун улар татар қизларига уйланганлар. Гарчанд бундам оилаларда туғилганлар ўзларини ўзбек деб юрган булсаларда, лекин, 20-а. нинг бошларига келиб уларнинг татарларга аралашиш жараёни кучайди. Шунга қарамай 1926 й.дагиумумхалқ рўйхати бўйича ўзбекларнинг сони 15.000 киши ҳисобланиб улар ўзларининг миллий номини сақлаганлар. Кейинги йилларда ўзбекларнинг татарларга аралашиш жараёни ниҳоясига етиб улар номи б-н юритиладиган бўлди.
Иқтисодиёти. Урушдан кейинги йилларда С.да Ангара ва Енисейнинг гидроэнергия ресурслари ўзлаштирила бошлади. Иркутск, Братск ва Красноярск ГЭСлар қурилди. Абакан — Тайшет ва Тайшет — Лена т. й.лари, Туймазидан Ангарскка нефть қувури ўтказилди. Москвадан Байкалгача борадиган Транссибирь т.й. магистрали электрлаштирилди. Саха (Якутия)да олмос конлари топилди.
Ғарбий С.нинг шимолида нефть ва табиий газ захиралари аникланди ва шу конлар асосида 19-а.нинг 60й.ларида, қисқа муддат ичида нефть ва газ саноатларига асос солинди.
Сда қора металлургиянинг Кузнецк к-ти ва Ғарбий Сибирь з-дини ўз ичига олган 3базаси вужудга келтирилди. Новосибирск, Иркутск, Красноярск ва б. шаҳарлардаги з-длар ғалла комбайнлари, тракторлар, трактор плуглари, радиоприёмник ва радиолалар, совиткичлар, кир ювиш машиналари ишлаб чикаради. Рангли металлургиянинг мухим марказлари: Норильск, Белово, Новокузнецк, Красноярск, Братск, Шелохов. С. ва Узок, Шарқнинг кончилик саноати олмос, олтин, платина, нодир металлар, асбест, слюда, графит, дала шпати ва б.ни беради.
С.даги ўрмон саноати корхоналарида ёғоч, ёғочтахта, целлюлоза ишлаб чиқарилади. Россиядаги йирик ўрмон саноати мажмуалари Братск ва УстьИлим ҳамда Лесосибирскда, целлюлоза з-ди Бай,~ кальскда барпо этилди.
Экин майдонлари, асосан, С.нинг жан. қисмида. 1950 — 60 й.ларда С.да қўриқ ерлар ўзлаштирилди (Ғарбий С.да 7 млн. га дан ортиқ). Экин майд. 26,7 млн. гектар. С.да товар ғалла (асосан, баҳори буғдой), гўшт, мол ёғи етказиб берилади. Чорвачиликда крамол, куй ва эчки боқилади. Т.й. узунлиги 14 минг км [шундан ярми электрлаштирилган. Байкал—Амур магистрали (БАМ) уз. 3145 км] мавжуд. Қувур йўллари (жумладан, Туймази — Ангарск) ва йирик денгиз портлари (Диксон, Дудинск, Игарка ва б.) қурилган.
Ад.: Зиёев Ҳ., Сибирь, Волга ва Урал бўйидаги ўзбеклар, Т., 2003.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.