Sibir platformasi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 333–334-b. — ziyouz.com
Sibir platformasi - Şim. Osiyoning örta qismida joylaşgan qad. (rifeygaça bölgan) yirik platformalardan biri. S.p. ğarbda Yenisey vodiysi, şim.da Birranga toglarinkng jan. çekkasi, şarqda Lena daryosi etaklari b-n çegaralanadi.
S.p.da arxeyproterozoyga oid burmalangan kristalli fundament va uni qoplovçi rifeyfanerozoy davrlarining çökindi jinslari qatlami ajralib turadi. Şim. (Anabar massivi va Olenek kötarilmasi), jan.şarq (Aldan qalqoni) va jan.ğarb (Baykal oldi hamda Şarqiy Sayan çekka kötarilmalari)da fundament yer yuzasiga çiqkan. S.p.ning boşqa hududlarida fundament 10—12 km qalinlikdagi çökindi yotqiziklar b-n qoplangan va turli çuqurlikka tuşgan bloklar sistemasiga bölingan. Yer pöstining (Moxoroviçiç yuzasigaça) umumiy qalinligi 25—30 km dan (Vilyuy va Tungusska sineklizalarida) 40—45 km ga (Aldan qalqoni va jan.dagi fundamentning çekka kötarilmalari hamda Kanning yer yuzasiga çiqib kalgan joylarida) yetadi.
Fundamentda arxey va proterozoy davrlariga mansub mutlaq yoşi 2,3 — 3,7 mlrd. yilga teng kuçli metamorflaşgan kristalli jinslar (gneys, kristalli slanets, amfibolit, çarnokit, marmar) mavjud. Çökindi qoplam tarkibida yuqori tokembriydan antropogengaça hosil bölgan yotqiziklar bor. Rifey, kembriy va ordovik davrlarida hosil bölgan jinslar (çaqiq jinslar, karbonatli va tuzli qatlamlar) keng tarqalgan. S.p. ning eng serbar sineklizasi — Tungusska sineklizasi karbon va perm davrlariga mansub terrigenkömirli yotqiziqlar, yuqori perm, trias davrlariga oid tufogen jinslardan iborat; sinekliza çekkalarida otqindi jins juda köp. Irkutsk bukilmasi hamda qator botiqlar yura davri yotqiziqlaridan hosil bölgan. YeniseyXatanga va Lena bukilmalari, Vilyuy sineklizasi yura, bör davrlari va kaynozoy yotqiziqlaridan tarkib topgan.
S.p.ga magmatik toğ jinslarini keng tarqalişi xos bölib, trappli magmatizm ulardan eng rivojlanganidir. Trapplar b-n Norilsk mis nikel konlari, Udokanda misli kumtoşlar, kimberlit nayçalarida esa olmos konlari uçraydi.
Platforma fundamentida juda yirik temir konlari, slyudalar (flogopitlar), pyezokvars va apatit konlari; çökindi qoplamda neft, yonuvçi va bitumli slanetslar, gaz, toştuz, gips, temir rudasi, fosforit, marganets, magnetit rudalari, nodir metallar, grafit, island şpati va b. foydali qazilma konlari bor. S.p. koplam yotqiziqlarida dunedagi eng yirik kömir havzalari joylaşgan. SIBIR XONLIGI 15-a. oxirlarida taşkil topgan davlat. 1495 y. Tyumen xoni Iboq öldirilganidan keyin, uning avlodi Taybuğo Maxmet (Mahmudak) tatar uluslari siyosiy ittifoqiga boş böldi va xonlikni özining asosiy qarorgohi — Sibir (Qişliq) nomi b-n atadi. Volga böyidagi Oltin Örda davlati içki va taşqi uruşlar orqasida zaiflaşib va parçalanib ketdi. Natijada birbirlaridan mustaqil Astraxon, Qozon, Sibir va b. xonliklar yuzaga keldi. Ularning orasida S.x. eng çekka va sovuq joy bölib örmonlar va dare suvlariga boy ölka hisoblangan. U yerda turkiy tilli aholi yaşab çorvaçilik, dehqonçilik va xunarmandçilik b-n şugullangan. Xonlikning poytaxti dastavval hoz. Tyumen ş. örnidagi Çingitura degan joy edi. Keyinçalik poytaxt Irtiş daryosi böyidagi Qişliq (rus manbalarida — Iskar) nomli şaharga köçirilgan.
1555 y.da tatar yuqori tabaqa vakillari Sibir taxtini egalladilar. Ammo, 1563 y.da şayboniylar sulolasiga mansub Köçumxon Buxoro xoni Abdullaxon II ning harbiy yordami tufayli taxtni qölga kiritadi. Buxorodan Sibirga harbiy qism b-n bir qatorda savdogarlar va din peşvolari borib örnaşdilar. Köçumxon öz qöli ostidagi yerlarda özbek din peşvolarining boşçiligida islom dinini tarqatişga harakat qildi.
Şu tariqa S.x. Abdullaxonning ta'sir doirasiga tortiddi. U yerga özbeklar borib savdo va dehqonçilik b-n şuğullandilar. Ular hokimiyatni boşqarişga ham kömaklaşdilar.
Buxoro xonliginçng Sibir b-n aloqani yaxşilaşga qaratilgan harakati bejiz bölmagan. Sibirning Örta Osiyo b-n siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalari çuqur tarixiy davrlardan boşlanib köp asrlar mobaynida davom etgan. U yerda özbek gazlamalari, kiyimboşlari va b. mollariga talab katta edi. Öz navbatida, Örta Osiyoda Sibirning qimmatli möynalariga ehtiyoj zör bölgan. Buxoroliklar islom dinini tarqatiş vositasi b-n ham Sibirda özlarining mavqeini mustahkamlaşga harakat qilganlar. Xususan, naqşbandiya tariqatining 361 kişidan iborat muridlari Sibirga borib islom dinining tarqalişiga asos solganlar. Bu işda Oqilabibi, Anipabibi, Xadiçabibi, Solihabibi va b. özbek ayollari ham qatnaşgan. 1581 y.da Yermak va Köçumxon askarlari urtasida jang bölib Yermak poytaxt Iskarni egallaydi. Şundan keyin ham ular örtasidagi uruşlar davom etib ulardan birida Yermak halokatga uçraydi. Ammo, xonlik 1598 y.da rus qöşini tomonidan tamomila bosib olinib Sibir Rossiyaga qöşib olinadi.
Ad.:3iyayev H., Sibir, Volga va Ural böylaridagi özbeklar, T., 2003.
Hamid Ziyoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИБИРЬ ПЛАТФОРМАСИ - Шим. Осиёнинг ўрта қисмида жойлашган қад. (рифейгача бўлган) йирик платформалардан бири. С.п. ғарбда Енисей водийси, шим.да Бирранга тогларинкнг жан. чеккаси, шарқда Лена дарёси этаклари б-н чегараланади.
С.п.да архейпротерозойга оид бурмаланган кристалли фундамент ва уни қопловчи рифейфанерозой даврларининг чўкинди жинслари қатлами ажралиб туради. Шим. (Анабар массиви ва Оленек кўтарилмаси), жан.шарқ (Алдан қалқони) ва жан.ғарб (Байкал олди ҳамда Шарқий Саян чекка кўтарилмалари)да фундамент ер юзасига чиқкан. С.п.нинг бошқа ҳудудларида фундамент 10—12 км қалинликдаги чўкинди ётқизиклар б-н қопланган ва турли чуқурликка тушган блоклар системасига бўлинган. Ер пўстининг (Мохоровичич юзасигача) умумий қалинлиги 25—30 км дан (Вилюй ва Тунгусска синеклизаларида) 40—45 км га (Алдан қалқони ва жан.даги фундаментнинг чекка кўтарилмалари ҳамда Каннинг ер юзасига чиқиб калган жойларида) етади.
Фундаментда архей ва протерозой даврларига мансуб мутлақ ёши 2,3 — 3,7 млрд. йилга тенг кучли метаморфлашган кристалли жинслар (гнейс, кристалли сланец, амфиболит, чарнокит, мармар) мавжуд. Чўкинди қоплам таркибида юқори токембрийдан антропогенгача ҳосил бўлган ётқизиклар бор. Рифей, кембрий ва ордовик даврларида ҳосил бўлган жинслар (чақиқ жинслар, карбонатли ва тузли қатламлар) кенг тарқалган. С.п. нинг энг сербар синеклизаси — Тунгусска синеклизаси карбон ва пермь даврларига мансуб терригенкўмирли ётқизиқлар, юқори пермь, триас даврларига оид туфоген жинслардан иборат; синеклиза чеккаларида отқинди жинс жуда кўп. Иркутск букилмаси ҳамда қатор ботиқлар юра даври ётқизиқларидан ҳосил бўлган. ЕнисейХатанга ва Лена букилмалари, Вилюй синеклизаси юра, бўр даврлари ва кайнозой ётқизиқларидан таркиб топган.
С.п.га магматик тоғ жинсларини кенг тарқалиши хос бўлиб, траппли магматизм улардан энг ривожланганидир. Трапплар б-н Норильск мис никель конлари, Удоканда мисли кумтошлар, кимберлит найчаларида эса олмос конлари учрайди.
Платформа фундаментида жуда йирик темир конлари, слюдалар (флогопитлар), пьезокварц ва апатит конлари; чўкинди қопламда нефть, ёнувчи ва битумли сланецлар, газ, тоштуз, гипс, темир рудаси, фосфорит, марганец, магнетит рудалари, нодир металлар, графит, исланд шпати ва б. фойдали қазилма конлари бор. С.п. коплам ётқизиқларида дунедаги энг йирик кўмир ҳавзалари жойлашган. СИБИРЬ ХОНЛИГИ 15-а. охирларида ташкил топган давлат. 1495 й. Тюмень хони Ибоқ ўлдирилганидан кейин, унинг авлоди Тайбуғо Махмет (Маҳмудак) татар улуслари сиёсий иттифоқига бош бўлди ва хонликни ўзининг асосий қароргоҳи — Сибирь (Қишлиқ) номи б-н атади. Волга бўйидаги Олтин Ўрда давлати ички ва ташқи урушлар орқасида заифлашиб ва парчаланиб кетди. Натижада бирбирларидан мустақил Астрахон, Қозон, Сибирь ва б. хонликлар юзага келди. Уларнинг орасида С.х. энг чекка ва совуқ жой бўлиб ўрмонлар ва даре сувларига бой ўлка ҳисобланган. У ерда туркий тилли аҳоли яшаб чорвачилик, деҳқончилик ва хунармандчилик б-н шугулланган. Хонликнинг пойтахти даставвал ҳоз. Тюмень ш. ўрнидаги Чингитура деган жой эди. Кейинчалик пойтахт Иртиш дарёси бўйидаги Қишлиқ (рус манбаларида — Искар) номли шаҳарга кўчирилган.
1555 й.да татар юқори табақа вакиллари Сибирь тахтини эгалладилар. Аммо, 1563 й.да шайбонийлар сулоласига мансуб Кўчумхон Бухоро хони Абдуллахон II нинг ҳарбий ёрдами туфайли тахтни қўлга киритади. Бухородан Сибирга ҳарбий қисм б-н бир қаторда савдогарлар ва дин пешволари бориб ўрнашдилар. Кўчумхон ўз қўли остидаги ерларда ўзбек дин пешволарининг бошчилигида ислом динини тарқатишга ҳаракат қилди.
Шу тариқа С.х. Абдуллахоннинг таъсир доирасига тортидди. У ерга ўзбеклар бориб савдо ва деҳқончилик б-н шуғулландилар. Улар ҳокимиятни бошқаришга ҳам кўмаклашдилар.
Бухоро хонлигинчнг Сибирь б-н алоқани яхшилашга қаратилган ҳаракати бежиз бўлмаган. Сибирнинг Ўрта Осиё б-н сиёсий, иқтисодий ва маданий алоқалари чуқур тарихий даврлардан бошланиб кўп асрлар мобайнида давом этган. У ерда ўзбек газламалари, кийимбошлари ва б. молларига талаб катта эди. Ўз навбатида, Ўрта Осиёда Сибирнинг қимматли мўйналарига эҳтиёж зўр бўлган. Бухороликлар ислом динини тарқатиш воситаси б-н ҳам Сибирда ўзларининг мавқеини мустаҳкамлашга ҳаракат қилганлар. Хусусан, нақшбандия тариқатининг 361 кишидан иборат муридлари Сибирга бориб ислом динининг тарқалишига асос солганлар. Бу ишда Оқилабиби, Анипабиби, Хадичабиби, Солиҳабиби ва б. ўзбек аёллари ҳам қатнашган. 1581 й.да Ермак ва Кўчумхон аскарлари уртасида жанг бўлиб Ермак пойтахт Искарни эгаллайди. Шундан кейин ҳам улар ўртасидаги урушлар давом этиб улардан бирида Ермак ҳалокатга учрайди. Аммо, хонлик 1598 й.да рус қўшини томонидан тамомила босиб олиниб Сибирь Россияга қўшиб олинади.
Ад.:3ияев Ҳ., Сибирь, Волга ва Урал бўйларидаги ўзбеклар, Т., 2003.
Ҳамид Зиёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.