Siddiq Muhammad
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 337–338-b. — ziyouz.com
Siddiq Muhammad - Balx xoni (1683—85). Aştarxoniylarayan. Subhonqulixonnnpg öğli. Akasi Abul Mansurxonga qarşi uyuştirilgan fitnaga boş bölib, taxtni egallagan (1683 y. avg.). S. M. ga qarşi bir qança köçmançi qabilalar (ming, qönğirot, olçin va b.) sardorlari boş kötarganlar. SM. Şibirğondagi ming qabilasi isyonini şafqatsiz suratda bostirgan. Balxga qaytişda Bade miroxur boşçiligidagi qönğirotlar unga hujum qilişgan, biroq mağlubiyatga uçraşgan. SM. özi safardaligida Balx viloyatiga bostirib kirgan Bayet qora töqsabo boşçiligidagi olçinlarni tormor qilib Xöja Xayrongaça ularning qişloklarini talontoroj qilgan. 1686 y. okt. — noyab.da Subhonqulixon Balxga qöşin tortgan. Bunga sabab Xorazmdan Anuşaxon Buxoroga qöşin tortib kelib Samarqand va Şaxrisabzni egallagan çoğda Subhonqulixon öğlidan madad söragan. SM. Balx va Badaxşon qöşini b-n Kalifgaça kelib, otasiga yordamga ozgina laşkar yuborgan, bu laşkar ham aslida yordam uçun emas, balki vaziyatni aniqlaş maqsadida yuborilgan edi. SM., Kalifda bir neça kun turgaç, Anuşaxonning Samarqandni olgani va Buxoroni qamal qilganidan xabar topgaç, Balxga qaytib ketgan. Subhonqulixon şunda Maxmudbiy otaliqdan yordam olib Anuşaxonni quvib yuborgan (1683). Subhonqulixon qöşini Kalifdan ötib Xonobodda töxtagan. SM. Balx mudofaasiga şaylangan. Otasi SM.ni qon tökmasdan hiyla b-n daf etişga axd qilgan. Şu maqsadda Balxga Muhammad Yusuf xoja naqşbandiyni elçi qilib jönatib, yaxşi niyat b-n kelayotganini bildirgan. Xoja Samandar Termiziyning yozişiça, otabola örtasida uzoq muzokaralar bölgan. Nihoyat Balx arkiga kirgan Subhonqulixon zudlik b-n SM.ni bandi qiliş va uni qatl etişga farmon bergan. Subhonqulixon Balx taxtiga Muhammadjon otaliq yuzni belgilab, 1687 i. mart oyining boşlarida Buxoroga qaytib kelgan.
Ad.: Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИДДИҚ МУҲАММАД - Балх хони (1683—85). Аштархонийлараян. Субҳонқулихонннпг ўғли. Акаси Абул Мансурхонга қарши уюштирилган фитнага бош бўлиб, тахтни эгаллаган (1683 й. авг.). С. М. га қарши бир қанча кўчманчи қабилалар (минг, қўнғирот, олчин ва б.) сардорлари бош кўтарганлар. СМ. Шибирғондаги минг қабиласи исёнини шафқатсиз суратда бостирган. Балхга қайтишда Баде мирохур бошчилигидаги қўнғиротлар унга ҳужум қилишган, бироқ мағлубиятга учрашган. СМ. ўзи сафардалигида Балх вилоятига бостириб кирган Бает қора тўқсабо бошчилигидаги олчинларни тормор қилиб Хўжа Хайронгача уларнинг қишлокларини талонторож қилган. 1686 й. окт. — нояб.да Субҳонқулихон Балхга қўшин тортган. Бунга сабаб Хоразмдан Анушахон Бухорога қўшин тортиб келиб Самарқанд ва Шахрисабзни эгаллаган чоғда Субҳонқулихон ўғлидан мадад сўраган. СМ. Балх ва Бадахшон қўшини б-н Калифгача келиб, отасига ёрдамга озгина лашкар юборган, бу лашкар ҳам аслида ёрдам учун эмас, балки вазиятни аниқлаш мақсадида юборилган эди. СМ., Калифда бир неча кун тургач, Анушахоннинг Самарқандни олгани ва Бухорони қамал қилганидан хабар топгач, Балхга қайтиб кетган. Субҳонқулихон шунда Махмудбий оталиқдан ёрдам олиб Анушахонни қувиб юборган (1683). Субҳонқулихон қўшини Калифдан ўтиб Хонободда тўхтаган. СМ. Балх мудофаасига шайланган. Отаси СМ.ни қон тўкмасдан ҳийла б-н даф этишга ахд қилган. Шу мақсадда Балхга Муҳаммад Юсуф хожа нақшбандийни элчи қилиб жўнатиб, яхши ният б-н келаётганини билдирган. Хожа Самандар Термизийнинг ёзишича, отабола ўртасида узоқ музокаралар бўлган. Ниҳоят Балх аркига кирган Субҳонқулихон зудлик б-н СМ.ни банди қилиш ва уни қатл этишга фармон берган. Субҳонқулихон Балх тахтига Муҳаммаджон оталиқ юзни белгилаб, 1687 и. март ойининг бошларида Бухорога қайтиб келган.
Ад.: Ахмедов Б., История Балха, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.