Sidqiy Xondayliqiy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 340-b. — ziyouz.com
Sidqiy Xondayliqiy (taxallusi; asl ism-şarifi Sirojiddin Maxdum Mirzohidoxund öğli) (1884 — hoz. Böstonliq tumani Xondayliq qişloği — 1934) — şoir, xattot, tarjimon. Arab, fors tillarini örgangan. Xattotlikka qiziqqan, zamonasining maşhur qilqalami Muhammad Şohmurod kotib (1850— 1922)ga şogird tuşgan. S. toş yönib, unga işlov beriş, turli bezaklar tuşiriş, suratlar işlaş, muhr yasaş b-n ham şuğullangan. Ayni paytda şe'r maşq qilgan. Şoir sifatida şakllanişida Kamiynknt xizmati katta bölgan. U boşliq adabiy davralarda faol iştirok etgan. Ilk şe'rlarini «Şuhrat», «Şevan» (nola, fiğon) taxalluslari b-n yozgan («Tuhfai Şavkat», 1913; «Savğoti Şavkat», 1914 — töplamlar). Keyinroq barça asarlarini S.X. taxallusi b-n çop ettirgan. Lirik şe'rlarida mumtoz adabiyotimizdagi hayotiy, insoniy muhabbat, odamiylik singari yaxşi an'analarni davom ettirgan. Poetik merosining salmoqli qismini hajviyot va ijtimoiy şe'rlar taşkil qiladi. Ijtimoiy-siyosiy şe'rlari esa davrning muhim voqealariga bağişlangan («Muhoraba», «Yaşasun yoşlar», «Toza hurriyat» va b.). Mardikorlik voqealari haqida asarlar yozgan [«Rabo(t)çilar namoyişi». «Rabo(t)çilar kelişi», 1917].
S.X.ning «Rusiya inqilobi» dostoni (1917, mart) Rusiya inqilobi voqealarini keng epik planda tasvir etuvçi dastlabki asar. Dostonning haj.mi 1502 misra. Şundan 72 misrasi fors-tojik tilida, qolgani özbekçada yozilgan. Voqealar 23 fev. — inqilobning birinçi kuni tasviridan boşlanadi, söng kunmakun beriladi. S. X. Fevral inqilobini quçoq oçib qarşi olsada, uning natijalaridan qanoatlanmagan. Doston inqilobdan keyingi şaroitni jiddiy va atrofliça tahlil etiş, barçani birlikka, hamjihatlikka çorlaş b-n yakun topgan. Bu ğoya «Umidi ittifoq» (1918) tarji'bandida davom etadi. S. X. «Tazkirai imomi A'zam», «Sad irşodi mulla Sidqiy Xondayliqiy» («Mulla Sidqiy Xondayliqiyning yuz nasihati»), «Mezoni şariat» (1915, 1917, 1992), «Zarbulmasali Sidqiy», «Holoti Sidqiy» kabi nasriy asarlar ham yozgan. Ularning köpçiligi diniyaxloqiy mavzuda. «Hikoyai latifa», «Bahrom va malikai Gulandom», «Ajoyib ulmaxluqot», «Öğri va qozi», «Böston» (Sa'diy) kabi asarlarni tarjima qilgan. S. X. köçirgan devon, bayoz va risolalar, yasagan muhrlari nusxalari, toşlavhalar hamda çizgan Töyçi Hofiz va Tavallo suratlari xususiy va davlat ku' gubxonalarida, şuningdek, 20 dan ortiq bosma va k^;lyozma asarlari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida saqlanadi (P7629), 7631, R—7629—III).
«As: Navbahor, T., 1984; Tanlangan asarlar, T., 1998.
Ad.: Murodov A., Örta Osiyo xattotlik san'ati tarixidan, T., 1971.
Begali Qosimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИДҚИЙ ХОНДАЙЛИҚИЙ (тахаллуси; асл исм-шарифи Сирожиддин Махдум Мирзоҳидохунд ўғли) (1884 — ҳоз. Бўстонлиқ тумани Хондайлиқ қишлоғи — 1934) — шоир, хаттот, таржимон. Араб, форс тилларини ўрганган. Хаттотликка қизиққан, замонасининг машҳур қилқалами Муҳаммад Шоҳмурод котиб (1850— 1922)га шогирд тушган. С. тош йўниб, унга ишлов бериш, турли безаклар тушириш, суратлар ишлаш, муҳр ясаш б-н ҳам шуғулланган. Айни пайтда шеър машқ қилган. Шоир сифатида шаклланишида Камийнкнт хизмати катта бўлган. У бошлиқ адабий давраларда фаол иштирок этган. Илк шеърларини «Шуҳрат», «Шеван» (нола, фиғон) тахаллуслари б-н ёзган («Туҳфаи Шавкат», 1913; «Савғоти Шавкат», 1914 — тўпламлар). Кейинроқ барча асарларини С.Х. тахаллуси б-н чоп эттирган. Лирик шеърларида мумтоз адабиётимиздаги ҳаётий, инсоний муҳаббат, одамийлик сингари яхши анъаналарни давом эттирган. Поэтик меросининг салмоқли қисмини ҳажвиёт ва ижтимоий шеърлар ташкил қилади. Ижтимоий-сиёсий шеърлари эса даврнинг муҳим воқеаларига бағишланган («Муҳораба», «Яшасун ёшлар», «Тоза ҳуррият» ва б.). Мардикорлик воқеалари ҳақида асарлар ёзган [«Рабо(т)чилар намойиши». «Рабо(т)чилар келиши», 1917].
С.Х.нинг «Русия инқилоби» достони (1917, март) Русия инқилоби воқеаларини кенг эпик планда тасвир этувчи дастлабки асар. Достоннинг ҳаж.ми 1502 мисра. Шундан 72 мисраси форс-тожик тилида, қолгани ўзбекчада ёзилган. Воқеалар 23 фев. — инқилобнинг биринчи куни тасвиридан бошланади, сўнг кунмакун берилади. С. X. Февраль инқилобини қучоқ очиб қарши олсада, унинг натижаларидан қаноатланмаган. Достон инқилобдан кейинги шароитни жиддий ва атрофлича таҳлил этиш, барчани бирликка, ҳамжиҳатликка чорлаш б-н якун топган. Бу ғоя «Умиди иттифоқ» (1918) таржиъбандида давом этади. С. X. «Тазкираи имоми Аъзам», «Сад иршоди мулла Сидқий Хондайлиқий» («Мулла Сидқий Хондайлиқийнинг юз насиҳати»), «Мезони шариат» (1915, 1917, 1992), «Зарбулмасали Сидқий», «Ҳолоти Сидқий» каби насрий асарлар ҳам ёзган. Уларнинг кўпчилиги динийахлоқий мавзуда. «Ҳикояи латифа», «Баҳром ва маликаи Гуландом», «Ажойиб улмахлуқот», «Ўғри ва қози», «Бўстон» (Саъдий) каби асарларни таржима қилган. С. X. кўчирган девон, баёз ва рисолалар, ясаган муҳрлари нусхалари, тошлавҳалар ҳамда чизган Тўйчи Ҳофиз ва Тавалло суратлари хусусий ва давлат ку’ губхоналарида, шунингдек, 20 дан ортиқ босма ва к^;лёзма асарлари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида сақланади (Р7629), 7631, Р—7629—III).
«Ас: Навбаҳор, Т., 1984; Танланган асарлар, Т., 1998.
Ад.: Муродов А., Ўрта Осиё хаттотлик санъати тарихидан, Т., 1971.
Бегали Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.