Sifat
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 429–430-b. — ziyouz.com
Sifat (falsafada) — obyektning muhim belgilarini ifodalaydigan falsafiy tuşunça. S. obyekt tarkibiy qismlarining özaro turğun munosabatlarini aks ettiradi, bu munosabatlar bir obyektni ikkinçi obyektdan ajratib turadigan öziga xos tomonlarini anglatadi. Şu b-n birga S. bir turdagi obyektlarga xos umumiylikni ham ifodalaydi. S. tuşunçasini dastlab Aristotel taxlil qilgan. U S.ni narsalarga nisbatan aksidensiya deb ta'riflaydi. Ibn Sino esa S.ni narsalarning ajralmas xususiyati, öz-öziça mavjud emas deb hisoblaydi. Yangi davr falsafasida birlamçi va ikkilamçi sifatlar tuşunçasi şakllangan. Gegel S.ga borliq b-n aynan bölgan muayyanlik deb ta'rif bergan. Uning fikriça, S. yöqolişi b-n predmetning özi ham yöqoladi. Obyektiv olamdagi narsalar özgarişda va rivojlanişda bölişi b-n birga, ular nisbatan barqaror yaxlitlikka ega bölib, muayyan buyum yoki narsa körinişi (sifat)da namoyon böladi. Biron narsaning aynan şu narsa ekanligini körsatuvçi jihati uning S.idir. S. predmetning içki mohiyatini, içki va taşqi aloqadorliklari birligini ifodalaydi. S. predmetning miqdor xususiyatlari b-n çambarças boğlangan. Mas, suv kimyoviy tarkibiga köra 2 vodorod atomining 1 kislorod atomiga birikişidan hosil bölgan. Agar atomlar nisbati özgarsa suv boşqa sifatli kimyoviy moddaga aylanişi ham mumkin. Suvning fizik xossasiga köra u 0° dan + 100° gaça bölgan haroratda özining suyuklik sifatini saklaydi, 0° dan past xaroratda muzga aylanadi, +100° dan yuqori haroratda buğ, ya'ni gaz holatiga ötadi. Bu yerda mikdor özgarişining sifat özgarişiga aylanişini kuzatiş mumkin. Hoz. zamon falsafasida S. narsalarning içki va taşqi muayyanligi, narsaning bir qator xossa, belgi, xususiyatlari birligini ifodalaydi, deb ta'riflanadi. S.ni predmetning xossalari, belgi yoki xususiyatlari b-n aralaştirmaslik lozim. S. predmetning nisbiy barqarorligini, doimiyligini, umumiyligini ifodalasa, xossa va xususiyatlar predmetning muayyan tomon va belgilarini, boşka predmet va hodisalar b-n aloqadorliklarida namoyon böladigan jihatlarini ifodalaydi. Falsafada S.lar tabiiy S.lar va ijtimoiy S.larga ajratiladi. Tabiatda narsa va hodisalarning muayyan jihatlarini, jismiyligini, fazovaqt tuzilişini, energetik holatini, tarkibini ifodalovçi S. tabiiy S. deyiladi. Inson faoliyati b-n boğliqbölgan, kişilarning birbiri va tabiat b-n aloqadorliklari natijasida vujudga kelgan S. ijtimoiy S. deyiladi. Ijtimoiy S. individual va ijtimoiy ong vositasida insonning mehnat faoliyati tufayli vujudga keladi. Ijtimoiy S. öz navbatida funksional va sistemaviy S.larga bölinadi. Funksional S.ga ega bölgan obyektlar majmuasi ikkinçi tabiat deb ham ataladi. Unga inson tomonidan yaratilgan narsalar (uy, mix, traktor, samolyot va b.) kiradi. Kişilarning muayyan ijtimoiy munosabatlari majmuini ifoda etuvçi S. sistemaviy S. deyiladi. Bunday S. muayyan buyumda ijtimoiy aloqadorliklar şaroitidagina mavjud böladi, bunday aloqadorliklardan taşkarida esa u yöqoladi. Odam narsalarning vujudga keliş, rivojlaniş, yemiriliş, ya'ni boşqa S.larga ega bölgan yangi narsalarga aylaniş jarayonlaridan iborat. S.ning özgarişi muayyan obyektning boşqa obyektga aylanganligini bildiradi. S. tuşunçasi insonning obyektiv reallikni bilişidagi ma'lum bosqiçni ifodalaydi. Biliş Sdan miqdorga va söng ularning birligi — meyorga qarab boradi. Har qanday predmet S. va miqdor birligidan iborat (yana q. Mikdor özgarişlarining sifat uzgarişlariga ötişi qonuni).
Ad.: Ibn Sina, Danişname, M., 1980; Falsafa (ma'ruzalar matni), T., 2000.
Baxtiyor Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИФАТ (фалсафада) — объектнинг муҳим белгиларини ифодалайдиган фалсафий тушунча. С. объект таркибий қисмларининг ўзаро турғун муносабатларини акс эттиради, бу муносабатлар бир объектни иккинчи объектдан ажратиб турадиган ўзига хос томонларини англатади. Шу б-н бирга С. бир турдаги объектларга хос умумийликни ҳам ифодалайди. С. тушунчасини дастлаб Аристотель тахлил қилган. У С.ни нарсаларга нисбатан акциденция деб таърифлайди. Ибн Сино эса С.ни нарсаларнинг ажралмас хусусияти, ўз-ўзича мавжуд эмас деб ҳисоблайди. Янги давр фалсафасида бирламчи ва иккиламчи сифатлар тушунчаси шаклланган. Гегель С.га борлиқ б-н айнан бўлган муайянлик деб таъриф берган. Унинг фикрича, С. йўқолиши б-н предметнинг ўзи ҳам йўқолади. Объектив оламдаги нарсалар ўзгаришда ва ривожланишда бўлиши б-н бирга, улар нисбатан барқарор яхлитликка эга бўлиб, муайян буюм ёки нарса кўриниши (сифат)да намоён бўлади. Бирон нарсанинг айнан шу нарса эканлигини кўрсатувчи жиҳати унинг С.идир. С. предметнинг ички моҳиятини, ички ва ташқи алоқадорликлари бирлигини ифодалайди. С. предметнинг миқдор хусусиятлари б-н чамбарчас боғланган. Мас, сув кимёвий таркибига кўра 2 водород атомининг 1 кислород атомига бирикишидан ҳосил бўлган. Агар атомлар нисбати ўзгарса сув бошқа сифатли кимёвий моддага айланиши ҳам мумкин. Сувнинг физик хоссасига кўра у 0° дан + 100° гача бўлган ҳароратда ўзининг суюклик сифатини саклайди, 0° дан паст хароратда музга айланади, +100° дан юқори ҳароратда буғ, яъни газ ҳолатига ўтади. Бу ерда микдор ўзгаришининг сифат ўзгаришига айланишини кузатиш мумкин. Ҳоз. замон фалсафасида С. нарсаларнинг ички ва ташқи муайянлиги, нарсанинг бир қатор хосса, белги, хусусиятлари бирлигини ифодалайди, деб таърифланади. С.ни предметнинг хоссалари, белги ёки хусусиятлари б-н аралаштирмаслик лозим. С. предметнинг нисбий барқарорлигини, доимийлигини, умумийлигини ифодаласа, хосса ва хусусиятлар предметнинг муайян томон ва белгиларини, бошка предмет ва ҳодисалар б-н алоқадорликларида намоён бўладиган жиҳатларини ифодалайди. Фалсафада С.лар табиий С.лар ва ижтимоий С.ларга ажратилади. Табиатда нарса ва ҳодисаларнинг муайян жиҳатларини, жисмийлигини, фазовақт тузилишини, энергетик ҳолатини, таркибини ифодаловчи С. табиий С. дейилади. Инсон фаолияти б-н боғлиқбўлган, кишиларнинг бирбири ва табиат б-н алоқадорликлари натижасида вужудга келган С. ижтимоий С. дейилади. Ижтимоий С. индивидуал ва ижтимоий онг воситасида инсоннинг меҳнат фаолияти туфайли вужудга келади. Ижтимоий С. ўз навбатида функционал ва системавий С.ларга бўлинади. Функционал С.га эга бўлган объектлар мажмуаси иккинчи табиат деб ҳам аталади. Унга инсон томонидан яратилган нарсалар (уй, мих, трактор, самолёт ва б.) киради. Кишиларнинг муайян ижтимоий муносабатлари мажмуини ифода этувчи С. системавий С. дейилади. Бундай С. муайян буюмда ижтимоий алоқадорликлар шароитидагина мавжуд бўлади, бундай алоқадорликлардан ташкарида эса у йўқолади. Одам нарсаларнинг вужудга келиш, ривожланиш, емирилиш, яъни бошқа С.ларга эга бўлган янги нарсаларга айланиш жараёнларидан иборат. С.нинг ўзгариши муайян объектнинг бошқа объектга айланганлигини билдиради. С. тушунчаси инсоннинг объектив реалликни билишидаги маълум босқични ифодалайди. Билиш Сдан миқдорга ва сўнг уларнинг бирлиги — меъёрга қараб боради. Ҳар қандай предмет С. ва миқдор бирлигидан иборат (яна қ. Микдор ўзгаришларининг сифат узгаришларига ўтиши қонуни).
Ад.: Ибн Сина, Данишнаме, М., 1980; Фалсафа (маърузалар матни), Т., 2000.
Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.